Оюу толгойн гэрээ

Миний бие эдийн засагч биш боловч сүүлийн үед Оюу Толгойтой холбоотой нэг л асуудал санаа зовоох болов.
"Харамласан юм хар нохойны аманд" гэгчээр хэрэв бид Оюу Толгойн гэрээг байгуулахгүй удаад байвал энэ баян орд маань явж явж Хятадын идэш болох нь тодорхой. Гэтэл "Маргаашийн уушгиас өнөөдрийн өөх дээр" гээд зүтгэвэл юутай, хээтэйгээ Канадуудад алдчихаад бид гуйлгачин хэвээрээ үлдэх аюул бас бий. Чухам өнөөдөр УИХ дээр хэлэлцэж байгаа төслийг харвал ийм л дүр зураг харагдана.
Өнөөдөр яриад байгаа төслийг үзвэл үндсэндээ "Өрмийг нь аваад хусмыг нь өгөх"-ийн үлгэр санагдана. Учир нь Айванхо Майнз манай газар, ус, зам, харилцаа бүгдийг нь аваад харин бидэнд зүгээр л 34% гэдэг тоо хаячихаад л суух нь ээ. Иргэний хөдөлгөөний боловсрол муутай харалган, бас хөөргөн нөхөд Монголынхоо баялагийн 34%-ыг нь гарч явахад нь олж ирсэн болж баатар болно. Харин арван жилийн дараа нөгөө 34%-аа шанд бид Өмнөговь руу алхах эрхгүй, ус уух эрхгүй, замаар нь явах эрхгүй болно.
Тэр 34% нь манай төсөвт ирдэг юм аа гэсэн ард бидэндээ ирээ ч үү, үгүй ч үү? Аягүй бол нөгөө УИХ гишүүд төсвийнхөө мөнгийг тойрогтоо зарцуулна гэж хувааж авсан шиг өөртөө хуваагаад авчихна шүү дээ. Ийм 34% бидэнд хэрэгтэй юү?
Тэгснээс тэр 34% -ийг нь хаячихаад газар, ус, замаа бид өөрсдөө авна гээд сууж байвал үр хойчдоо өгөөжтэй баймаар санагдана. Бид Айванхогоор усаа татуулж, замаа тавиулчихаад дараа нь ус хэрэглэхээр нь усны мөнгө гэж аваад, замаар явахаар нь замын мөнгө гэж аваад сууж байвал 34%-ийг шууд аваад УИХ-ын сонгуульд зарснаас хамаагүй илүү ашигтай биз.
Юу өгөх, юу авахаа ярихгүй байж, зүгээр л 34%, 51% гэж ярих нь дэндүү гэнэн хэрэг билээ. Өөш хаяж загас барьдаг. "Хойноос ирээд хот минийх, хотонд ороод хонь минийх" гэдэг шиг Оюу Толгойд уурхай байгуулах гэж ирээд дараа нь Өмнөговийн газар нь, ус нь зам нь минийх гээд сууж байх вий. Тэгээд бид 34%, 51% гэдэг өөш үмхчихээд л түүндээ хахаж үхнэ дээ.

ÑÎÍÃÓÓËÈÉÍ ÑÈÑÒÅÌÈÉà ªªÐ×ËªÕ ÑÒÐÀÒÅÃÈ: ÍÀÌÛÍ ÑÈÑÒÅÌ, ÏÀÐËÀÌÅÍÒÛÍ ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ÕÝËÁÝÐÒ ÍªËªªËªÕ Íܹ

Энэ өгүүллийг миний бие 2004 оны сонгуулийн дараа бичиж байжээ.

Ñàðëàãòàé Î.Ìàøáàò

Ñòðàòåãèéí ñóäàëãààíû Õ¿ðýýëýí

Ñàÿõàí áîëæ ºíãñºðñºí ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íãýýñ õîéø íèéãýì äàÿðàà ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé áàéãàà òóõàé èõýýõýí ÿðèëöàõ áîëëîî.

Çàðèì íýã ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä ìàíàé óëñàä õî¸ð íàìûí ñèñòåì òîõèðîõã¿é áàéãàà òóõàé ÷ äóðäàæ áàéëàà.

Ýíý á¿õýí ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéí ººð÷ëºëò, ò¿¿íä çààâàë õàðãàëçâàë çîõèõ õ¿÷èí ç¿éëèéí òóõàé ýðãýö¿¿ëýõýä õ¿ðãýñýí þì.

Íàìûí ñèñòåì, ñîíãóóëèéí ñèñòåì õî¸ð õîîðîíäîî øóóä õîëáîîòîé. Õàðèí íàìûí ñèñòåìýýñ ïàðëàìåíòûí õýëáýð øóóä õàìààðäàã. Ýíý àñóóäëààð ìèíèé áèå ïàðëàìåíòàä ýðõ ìýäýë òºâëºð¿¿ëýõ áîëîí õóâààðüëàõ õýëáýð õýìýýí àíãèëæ ñóäàëãàà õèéæ, ò¿¿íýýñýý áàãà ñàãà õýâëýí íèéòë¿¿ëæ áàéñàí áèëýý.

Ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ñîëèõ õýðýãòýé ãýæ õ¿ì¿¿ñ íèéäýì ÿðèëöäàã áîëîâ÷ ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä òºëºâøèí á¿ðýëäýõ íàìûí ñèñòëåìèéí òàëààð òºäèéëºí áîäîëõèéëäýãã¿é. Ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìýýð ñîíãóóëü ÿâóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ÿðüæ áàéãàà ìºðòºº õî¸ð íàìûí ñèñòåìýý õàäãàëàõ íü ç¿éòýé ãýñýí çºð÷èëòýé áîäîëòîé õ¿ì¿¿ñ íýëýýä áèé.

Íàìûí ÿìàð ñèñòåì ìîíãîëûí ºíººãèéí áàéäàëä òîõèðîõ òóõàéí ÿíç á¿ðèéí ¿çýë áîäîë áàéäàã. Æ.Ýíõñàéõàí, Ä.Äîðëèãæàâ çýðýã Àðä÷èëñàí íàìûí îëîí óäèðäàã÷ õî¸ð íàìûí ñèñòåì ìàíàé íºõöºëä òîõèðîìæòîé õýìýýí íýëýýä õýäýí ÿðèëöëàãàäàà òýìäýãëýñýí áàéäàã. Ãýòýë ÈÇÁÍÍ-ûí óäèðäëàãà õîëèìîã ñèñòåìýýð ñîíãóóëü ÿâóóëàõ õýðýãòýé áà îëîí íàìûí ñèñòåìòýé áàéõ íü ìàíàé ºíººãèéí áàéäàëä çîõèöîíî ãýñýí áàéð ñóóðüòàé áàéãàà þì [Ãàíõóÿã Ö 2004]. Õàðèí ÌÀÕÍ-ûí õóâüä ýë àñóóäëààð ÿìàð áàéð ñóóðüòàé áàéãàà íü òîäîðõîéã¿é áàéíà.

Ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ººð÷ëºõ íü äóð çîðãûí õýðýã îãò áèø áºãººä ýíý ñèñòåì íü íàìûí ñèñòåì, ïàðëàìåíòûí ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èìòàé øóóä óÿëääàã. Ýíý ºã¿¿ëýëä ºíººãèéí óëñ òºðèéí ñèñòåì õýðõýí á¿ðýëäýæ, ÿìàð áàéäàëä õ¿ðýýä áàéãàà òàëààð ýõíèé õýñýãòýý àâ÷ ¿çíý. Äàðàà íü ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ººð÷ëºõ àñóóäëûã õî¸ð íàìûí áîëîí îëîí íàìûí ñèñòåì áàéãóóëàõ õóâèëáàðûã ñòðàòåãèéí õóâüä ø¿¿ìæëýí ¿çýõ áîëíî.

Ìîíãîëûí êîììóíèñòóóä áà 1.5 íàìûí ñèñòåì

Õàíòèíãòîíû áè÷ñíýýð óëñ òºðèéí ººð÷ëºëòèéã òàéâàí çàìààð õèéñýí óëñ îðîíä øèíý çàëóó õ¿÷èí õóó÷èí êîììóíèñò ýðõ áàðèã÷èäòàéãàà ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë õèéõ òàëààð òîõèðîëöîî õèéñýí áàéäàã [Huntington 1990:]. Ìàíàé óëñûí òàéâàí õóâüñãàë ÷ ýíý çàìààñ õàçàéãààã¿é þì. 1990 îíû 03 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäºð áîëñîí óëñ òºðèéí íàìóóäûí äóãóé øèðýýíèé ÿðèëöëàãûí ä¿íä ÌÀÕÍ, ÌÀÍ, ÌÑÄÍ, ÌîÀÕ, ÀÑÕ, ØÄÕ, ÌÎÕ õàìòðàí “Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ñîíîðò õ¿ðãýõ óëñ òºðèéí òóíõàãëàë”-ûã áàòëàí ãàðãàñàí áàéäàã. Óëñ òºðèéí ýë òóíõàãëàë òóõàéí ¿åèéí íèéãìèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä òóéëûí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàðèìò áè÷èã áîëñîí áºãººä íèéãìèéí çºâøèëèéã õàíãàñàí àãóóëãààð íü ¯íäñýí õóóëü÷èëñàí àêò õýìýýí ºíäºð ¿íýëñýí áàéäàã. Ïðîôåññîð Á.×èìèä;

...Ò¿¿íèé äîòîð ÌîÀÕ, ÌîÀÍ-ûí òóëãàí øààðäëàãûí òàëààð, ÀÑÕ, ÌÑÄÍ-ûí ñàíàà÷ëàãààð 1990 îíû 3 äóãààð ñàðûí 5-íä Ìîíãîë òåëåâèçèéí òºâä òºðèéí òºëººëºã÷äèéí çîàõèöóóëàëòòàé íýýëòòýé õèéñýí, óëñ òºðèéí íàìóóäûí “äóãóé øèðýýíèé ÿðèëöëàãà õýëýëöýý”, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä ñàíàë íýãäýí ãàðãàñàí ïðîòîêîë õóóëü ç¿éí îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

ÌÀÕÍ, ÌîÀÍ, ÌÑÄÍ, ̯ÄÍ-ûí áîëîí òºðèéí òºëººëºã÷èä ãàðûí ¿ñãýý çóðñàí ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷èã äàðóóõàí íýðòýé áîëîâ÷ Çàñãèéí ýðõèéí òóõàé àñóóäëûã òàéâàí çàìààð øèéäâýðëýõ òºðèéí äýýä áàéãóóëëàãûí øèíý òîãòîëöîî á¿ðýëä¿¿ëýõýä øóóä ¿íäýñ íü áîëñîí áºãººä õóóëü ç¿éí ïðàêòèê õýëáýðèéí õóâüä ÷ 1921 îíä Àðäûí Çàñãèéí ãàçàð áà Áîãä õààí õî¸ðûí õîîðîíä áàéãóóëñàí Òàíãàðàãèéí ãýðýýòýé òºñòýé ãýæ áîëíî [×èìèä 2002]

õýìýýí ¿íýëñýí áàéäàã.

Ãýâ÷ êîììóíèñòóóä õýçýý ÷ ººðòºº àøèãã¿é òîõèðîëöîî õèéõã¿é õýìýýí Ðåìèíãòîí òýìäýãëýñýí þì. Òýðýýð:

Õóó÷èí äýãëýìèéí ýðõ áàðèã÷èä, çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðñîí ñºðºã õ¿÷íèé õîîðîíä äóãóé øèðýýíèé ÿðèëöëàãà áîëæ, àëü àëü òàë íü ººðòºº àøèãòàé õóâèëáàðóóäûã òîîöîæ ¿çýýä ïàðëàìåíòûí òºëººëëèéí æóðìûí òàëààð òîõèðîëöñîí áàéõ íü áèé. Êîììóíèñò òàë íü ñîíãóóëüä ÿëàãäàõààñ ñýðãèéëñýí ÿíç á¿ðèéí õàìãààëàëò ñîíãîñîí áàéäàã. [Remington 1994: 13-15, îð÷]

õýìýýí áè÷ñýí áàéíà. Òýðýýð ¿¿íèéãýý öààø íü Ïîëüøèéí æèøýýí äýýð òàéëáàðëàñàí áàéäàã.

Òýãâýë ìàíàé êîììóíèñòóóä ñºðºã õ¿÷èíäýý ººðòºº àøèãòàé ÿìàð áîëçîë òóëãàñàí þì áîë? Ýíý àñóóëòàä “ñîíãóóëèéí ìàæîðèòàð ñèñòåì” ãýõýýñ ººð õàðèóëò îëäîõã¿é áàéíà. Ñ¿¿ëèéí àðâàí æèëèéí ¿éë ÿâö ¿¿íèéã òîä òîìðóóí õàðóóëíà.

Ìàæîðèòàð ñèñòåì îëîí ãèø¿¿íòýé ¿íäýñíèé õýìæýýíèé íàìä òóí àøèãòàé, æèæèã íàìóóäûã øàõàõ òàëä õ¿÷òýé ¿éë÷èëäýã áîëîõûã îëîí ñóäëàà÷èä òýìäýãëýñýí áàéäàã [Lijphart 1995: 20][Äþâåðæå 2000: 300].

Òýð ¿åä èéì õ¿÷èðõýã íàì ãàíöõàí ÌÀÕÍ áàéñàí þì. Øèíý ¿íäñýí õóóëü áàòàëñíû äàðàà ÌÀÕÍ ñîíãóóëèéí ìàæîðèòàð õóâèëáàðûã ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí õóóëüä ç¿òãýí áàéæ ñóóðãàñàí áèëýý.

×óõàì ìàæîðèòàð ñèñòåìèéí õ¿÷èíä ÌÀÕÍ 1992 îíû ñîíãóóëüä ¿íýìëýõ¿é îëîíõèéí ñóóäàë àâ÷ ÷àäñàí. Õàðèí ñºðºã õ¿÷èí 1996 îíä ýë òºâëºðñºí òîì íàìòàé ºðñºëäºõèéí òóëä ýâñýë áàéãóóëæ, ¿¿íèéõýý õ¿÷èíä ÿëñàí áîëîâ÷ óóëààñàà ¿çýë áîäîë õýò ÿëãààòàé áàéñàí òýä íýã óäèðäëàãà äîð íýãäýæ ÷àäààã¿é áèëýý. Ãýòýë ýíý çóóð ñºðºã õ¿÷èí áàéñàí ÌÀÕÍ óëàì á¿ð íÿãòðàí áýõæèæ áàéñàí þì. ¯¿íèéõýý õ¿÷èíä ÷ 2000 îíä äàõèí ¿íýìëýõ¿é ÿëàëò áàéãóóëæ ÷àäñàí. Õàðèí ñºðºã õ¿÷èí ãýõ àðä÷èëñàí ýâñýë àðâàí æèëèéí äàðàà ÷ îäîî áîëòîë íýãäñýí çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðæ ÷àäààã¿é õýâýýð áàéíà.

Ýíäýýñ ìàæîðèòàðè ñèñòåì íü ÌÀÕÍ-ûí íýãäìýë áàéäëûã õàäãàëæ, ñºðºã õ¿÷íèéã ñàðíèóí áàéëãàõûí òóëä çîõèîìëîîð áàðüæ áàéãàà ñèñòåì ãýæ ä¿ãíýæ áîëíî. Ìàíàé óëñ òºðèéí íàìûí ñèñòåì íü ¿íäñýíäýý ÌÀÕÍ áà áóñàä íü ãýñýí õî¸ð ôðîíòîä õóâààãäàæ áàéãàà òàëààð ÌÀÕÍ-ûí äýðãýäýõ Ïðîãíîç òºâèéí çàõèðàë Î.Ýðäýíý÷èìýã óëñ òºðèéí íàìóóäûí äóãóé øèðýýíèé ÿðèëöëàãàä èëòãýë òàâüæ áàéñàí áèëýý. Ýíý áîë 1992 îíîîñ õîéø áàðüæ èðñýí ñîíãóóëèéí ìàæîðèòàð ñèñòåìèéí ¿ð ä¿í þì.

Çîõèîìëîîð ãýäýãò ºíººãèéí õî¸ð íàìûí ñèñòåì íü Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí äàâõðààæèëòûí áîäèò ä¿ð òºðõèéã èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é áàéãààã îéëãîæ áàéíà. ÌÀÕÍ-ä ÷, ñºðºã õ¿÷íèé ýâñýëä ÷ íàìûí óäèðäëàãààñàà ººð ¿çýë áîäîë, àøèã ñîíèðõîëòîé, ººðèéí ãýñýí çîõèõ äýìæèã÷òýé îëîí á¿ëýãëýë îðøèæ áàéíà. ÌÀÕÍ áà áóñàä íü ãýõ õî¸ð òóéëò ñèñòåìä ãóðàâäàã÷èéí áàéð ñóóðü ¿ã¿é ó÷èð òýäãýýð á¿ëýãëýë ýë õî¸ð òóéëûã äàãàí çîõèîìîë õýâä öóòãàãäàí îðøèõîîñ ººð ãàðöã¿é þì. ¯¿íèéã íàìûí õèéìýë òºâëºðºë áóþó mechanical concentration õýìýýí íýðëýñýí áàéäàã [Siaroff 2000: 89].

2000 îíîîñ õîéø ýíý õèéìýë òºâëºðºë çàñãèéí ýðõýä íýãäìýë áàéæ ÷àäñàí òàëä èë¿¿ æèí äàðæ ýõýëñýí. Èíãýýä Ìîíãîëä õî¸ð íàìûí ñèñòåìýýñ ÌÀÕÍ-ûã òîéðñîí 1.5 íàìûí ñèñòåì ð¿¿ íýí õ¿ðäòàé øèëæñýí þì. ªºðººð õýëáýë ìàæîðèòàð ñèñòåì, õèéìýë òºâëºðºëèéí øóóä ¿ð ä¿í íü ìàíàé óëñ òºðèéí ñèñòåì 1.5 íàìûí ñèñòåìòýé áîëñîíä îðøèíî.

2000 îíîîñ õîéø òºðèéí ýðõýä áàéñàí ÌÀÕÍ-ä óëñ òºðèéí á¿õ ìàðãèíàë á¿ëýãëýë íààëäàí øàâæ áàéëàà. Ýöýñòýý ýäãýýð ìàðãèíàë á¿ëýãëýë íàìûí äîòîîä çîõèîí áàéãóóëàëòûã ýâäýí, óäèðäëàãûã äýìæèã÷äýýñ íü ñàëãàæ, çàäëàõ òàë ðóó õºòëºõ áîëñîí [Áÿìáàà 2004]. ªºðººð õýëáýë, ìàæîðèíòàð ñèñòåì ààæìààð ÌÀÕÍ-û á¿ðýí á¿òýí áàéäàëä ÷ çàíàëõèéëýõ áîëëîî.

2004 îíû ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íä õýí íü ÷ îëîíõèéí ñàíàë àâààã¿é ÿâäàë íü ýíý áàéäëûã óëàì ÷ ýýäðýýòýé áîëãîæ áàéíà. Óëñ òºðèéí àøèã ñîíèðõëóóäûí õèéìýë òºâëºðºë öààøèä îðøèí òîãòíîõîä õýö¿¿ þì. Õîîðîíäîî çºð÷èëòýé ìàø îëîí àøèã ñîíèðõîë ýíý õî¸ð áëîêîä õóðèìòëàãäàí áóãëàæ, àëü àëü íü äîòðîîñîî äýëáýð÷ ìàãàäã¿é áàéäàëä õ¿ðýýä áàéíà.

Èéìýýñ íàìóóä äàõèí õóâààðüëàãäàõ (realignment) ÿâäàë íü àëõàì àëõàìààð çàéëøã¿é áîëæ áàéíà. Ýíä òýìäýãëýõýä, ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé îðíû õóâüä íàìóóäûí äàõèí õóâààðüëàëò áîë òóí ýìçýã ç¿éë áºãººä óëñ òºðèéí á¿õýë ñèñòåìèéíõ íü õ¿ðýýíä øèíæëýí ¿çâýë çîõèñòîé þì.

Õî¸ð íàìûí ñèñòåì áàéãóóëàõ çîðèëò

Õî¸ð íàìûí ñèñòåìèéã öààøèä õàäãàëàõ çîðèëòûí òóõàé àâ÷ ¿çüå. 1990 îíîîñ õîéø á¿ðýëäñýí Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí íàìûí òîãòîëöîîã õî¸ð íàìûí ñèñòåì ãýæ íýðëýäýã. Ãýâ÷ äýýð ºã¿¿ëñíýýð, ÌÀÕÍ áà áóñàä íü ãýñýí óëñ òºðèéí ñèñòåì ÿâóóðã¿é áîëñîí íü èëýðõèé áîëæýý. ÌÀÕÍ, ñºðºã õ¿÷èí õî¸ð õî¸óë çàäàð÷, àøèã ñîíèðõëûí íýãäìýë áàéäëààðàà õî¸ð øóãàìä äàõèí õóâààðüëàãäñàí (realinement) íºõöºëä Ìîíãîë óëñàä õî¸ð íàìûí ñèñòåì òîãòîõ áîëîìæòîé þì. ªºðººð õýëáýë, õî¸ð íàìûí ñèñòåì ìàíàé óëñàä ÌÀÕÍ áà áóñàä íü ãýñýí õýëáýðýýð öààøèä îðøèí òîãòíîæ ÷àäàõã¿é, íàìóóäûí äàõèí õóâààðüëàëò ÿâàãäàõ íü çàéëøã¿é áîëñîí áàéíà.

Õî¸ð íàìûí ñèñòåìèéã öààøèä áýõæ¿¿ëýõýä ñòðàòåãèéí ¿íäñýí õî¸ð çîðèëò òóëãàð÷ áàéãàà þì. ¯¿íä:

• Íàìûí äîòîîä çîõèîí áàéãóóëàëòûã áýõæ¿¿ëýõ

• Èðãýíèé íèéãìèéã çàñàãëàëä õÿíàëò òàâèõ õ¿÷èí áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ

Íàìûí äîòîîä çîõèîí áàéãóóëàëò:

Óëñ òºðèéí òàâöàíä ºðñºëäºæ áóé õî¸ð íàì õ¿÷ òýíöâýðòýé, íýãäñýí øàëãóóðòàé áàéãàà íºõöºëä ñîíãîã÷ ñîíãîëò õèéõ áîëîëöîîòîé áîëíî. Óëñ òºðèéí íàìûí òóõàé õóóëü-ä íàìûí äîòîîä á¿òöèéí òàëààð çîõèöóóëàëò áàéõã¿é þì.

Íàìûíõàà äîòîîä çîõèîí áàéãóóëàëòûã àðä÷èëñàí æóðìààð óäèðäàæ ÷àäààã¿é óëñ òºð÷ çàñãèéí ýðõýä ãàðñíû äàðàà óëñ îðíûã àðä÷èëñàí æóðìààð óäèðäàæ õýçýý ÷ ÷àäàõã¿é [Scott 2004]. Èéìýýñ íàìûí äîòîîä àðä÷èëàë áîë òºâëºðñºí õî¸ð òîì íàìûí ñèñòåìä òóí ÷óõëààð òàâèãäàõ íü ãàðöààã¿é. Íàì á¿ðèéí äîòîîä ¿éë àæèëëàãàà, æèã¿¿ð (ôðàêö ãýäýã) õîîðîíäûí ºðñºë人í ñîíãîã÷èäûí ºìíº èë òóíãàëàã áàéõ íü íàìûí äîòîîä ºðñºë人íä ÿëñàí æèã¿¿ð ïàðëàìåíòûí ñîíãóóëüä ÿëàõ îíîîãîî öóãëóóëàõàä óðüäà÷ íºõöºë áîëäîã. ¯ëãýðëýâýë, òîéðãîîñîî øàëãàðñàí áºõ ìåäàëèéí òºëºº áàðèëäàõàä ¿çýã÷èä ò¿¿íèéã á¿ãä òàíüäàã áîëñîí áàéäàã øèã þì.

Ýíý ¿¿äíýýñ õàðâàë, íàìûí äàðãàà îðîí äàÿàð ñóíãàà õèéæ ñîíãîäîã Àðä÷èëñàí íàìûí òîãòîëöîî ñîíèðõîëòîé áºãººä ¿¿ãýýð íü ìàíàé óëñ òºðèéí íàìóóä äóíäààñ äîòîîääîî õàìãèéí àðä÷èëàëòàé íàì õýìýýí ¿çýæ áîëîõ þì. Íàìûí äàðãà áîëîõûã õ¿ññýí õ¿í îðîí íóòãèéí íàìûí ¿¿ðò õ¿ð÷ “õîð íàéðóóëàõ” õýðýãòýé áîëîõ áºãººä ýíý áàéäàë íü ò¿¿íèéã îðîí íóòàãò äýìæëýãòýé ¿íäýñíèé õýìæýýíèé óäèðäàã÷ áîëîõ àíõíû ñîðèëò áîëæ ºãäºã. Ò¿¿í÷ëýí, íàìûí îíö ÷óõàë øèéäâýðèéã îðîí íóòãèéí òºëººëºë á¿õèé ¯íäýñíèé çºâëºëäºõ õîðîîíîîñ ãàðãàäàã íü íàìûí äàðãûí íàì äîòîðõ ýðõ ìýäëèéã õÿíàë-òýíöýëèéí (checks and balance) ãîðèìä îðóóëñàí áàéäàã. Ì.Ýíõñàéõàí íàìûí äàðãà áîëñíûõîî äàðàà íàìûí äîòîîä õÿíàë-òýíöýëèéí ñèñòåìèéã ýâäýõ àëõàì õèéñýí õýìýýí òóñ íàìûí ººð æèã¿¿ðèéí (ôðàêöèéí) ãèø¿¿ä ø¿¿ìæèëäýã. Ãýõäýý ë äîòîîä ø¿¿ìæëýë áàéíà ãýäýã àðä÷èëàë ýð¿¿ë áàéãààãèéí øèíæ þì.

Ãýòýë ÌÀÕÍ-ûí äîòîîäîä àðä÷èëàë õààëòòàé õýìýýí ä¿ãíýõýä õèëñäýõã¿é áîëæýý. Íýí ÿëàíãóÿà, íàìûí äàðãà Í.Ýíõáàÿðûã äîòîîä àðä÷èëëûã áîîìèëñîí õýìýýí ø¿¿ìæèëäýã [Áÿìáàà 2004]. ¯íýíäýý íàìûí èõ õóðëûí ¿åýð ë íàìûí äàðãà áîëîõ õ¿íèé íýð ãýíýò òîäîðäîã íü ÌÀÕÍ-ûí ãàäíà áàéãàà æèðèéí íýãýíä á¿¿ õýë, çàðèìäàà ãèø¿¿äýä íü ÷ ãàéõàë òºð¿¿ëýì ÿâäàë áîëäîã.

Èéíõ¿¿ íýã íàìûí äîòîîä ¿éë àæèëëàãàà íü èë, íºãººãèéíõ íü äàëä áàéõ íü ñîíãîã÷èä òýãø áóñ, ºðººñãºë ìýäëýãýýð ñîíãîëò õèéõýä õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý áàéäëûã òýãøèòãýõ ¿¿äíýýñ Óëñ òºðèéí íàìóóäûí òóõàé õóóëüä íýìýëò îðóóëæ, íàìûí äàðãûã ñóíãààãààð ñîíãîõ çýðýã íàìûí äîòîîä àðä÷èëàëòàé õîëáîîòîé çàðèì çààëò íýìýõ íü ìàíàé óëñàä õî¸ð íàìûí ñèñòåì òîãòîõîä ò¿ëõýö ºãºõ íü ëàâòàé.

Ò¿¿í÷ëýí, íàìûã ãèø¿¿í÷ëýëã¿é áîëãîõ, crossvoting, íàìûí ñàíõ¿¿æèëòûã èë áîëãîõ ãýõ ìýò á¿òöèéí îëîí ÷óõàë àñóóäàë äàãàæ õºíäºãäºíº.

Èðãýíèé íèéãìèéí õÿíàëò

Õî¸ð íàìûí ñèñòåìòýé ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûí ¿åä ýðõ ìýäýë ïàðëàìåíòàä òºâëºðºõ õàíäëàãà ò¿ãýýìýë àæèãëàãääàã. Ñîíãóóëüò äàðàíãóéëàë ãýãäýõ èéì ñèñòåìèéí æèøýý áîë Èõ Áðèòàíèéí Âåñòìèíñòåðèéí ñèñòåì þì. Ìàíàé óëñ ÷ ýíý æèøãýýñ ãàæààã¿é áºãººä ñóäëàà÷ ¯¿ðöàéõ Ìîíãîë Óëñûí ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûã Ñóïåð ïàðëàìåíòûí äàðàíãóéëàë õýìýýí íýðëýñýí áàéäàã [¯¿ðöàéõ 2002: 181-194 ¿ç].

ßëñàí íàìûí äàðãà ïàðëàìåíòûí îëîíõèéã õÿíàæ, çàñãèéí ãàçðûã òîëãîéëäîã. Èéìýýñ õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë, óëñ òºðèéí æèí íºëºº íýã õ¿íèé ãàðò òºâëºðäºã. ¯¿íä ë ñîíãóóëüò äàðàíãóéëàë-ûí ìºí ÷àíàð îðøèíî. ̺í ÿëñàí íü á¿õíèéã õîæíî ãýõ ñèñòåì ãýæ íýðëýõ íü ÷ áèé.

Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðüëàõ çàð÷èìûã óäèðäëàãà áîëãîñîí ãýäýã áîëîâ÷ ýíý áîë õóäëàà õîîñîí ÿðèà þì. Ìàíàé ïàðëàìåíòûí çàñàãëàë Âåñòìèíñòåðèéí ñèñòåìä õàìààðàõ áºãººä ïàðëàìåíòàä ÿëñàí íàì, ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé äàðãà òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðüã¿é ýçýðõýæ áàéãàà íü áîäèò áàðèìò (ôàêò) áèëýý. ¯¿íèé òîä æèøýýã 2000-2004 îíû õîîðîíä òºð áàðüæ áàéñàí Í.Ýíõáàÿðûí ¿éë àæèëëàãààíààñ èëýðõèé õàðæ áîëíî. “Ñîíãóóëüò äàðàíãóéëàë” ãýãäýõ èéì ñèñòåì àðä÷èëëûã òºëºâø¿¿ëæ ÿäàæ ÿâàà ìàíàé óëñûã òºâ àçèéí àâòîðèòàð äýãëýì ð¿¿ õºòëºí àâàà÷èõ àþóë áèé ãýäãèéã ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ¿éë ÿâäàë òîä òîìðóóí ¿ç¿¿ëñýí.

Àðä÷èëñàí íèéãýìä òºðèéí ýðõ ìýäýë íýã õ¿íèé ãàðò õÿçãààðã¿é òºâëºðºõ ýë ¿çýãäëèéã õÿíàë òýíöýëòýé áàéëãàõàä ¿íäñýí õóóëèéí áóñ íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä èõ íºëººòýé. Õî¸ð íàìûí ñèñòåìòýé Àìåðèê, 1.5 íàìûí ñèñòåìòýé ßïîí, á¿ð Èõ Áðèòàíèéí Âåñòìèíñòåðèéí ñèñòåìèéí ººðèéíõ íü æèøýýí äýýð ¿çâýë èðãýíèé íèéãìèéí õºãæèë òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õýò òºâëºðëèéã õàçààðëàí, õÿíàæ áàéäàã áàéíà. Àðä÷èëëûã øèíýýð áîëîí ñýðãýýí òîãòîîñîí îðíóóäûí 5-ð áàãà õóðëûí òºãñãºëèéí áàðèìò áè÷èãò:

Õýò òóéëøèð÷, óëñ òºðæñºí íèéãýìä èðãýíèé íèéãýì … ÿðèà õýëýëöýýðò äºõºì ¿ç¿¿ëýõ ã¿¿ð áîëæ ºãäºã [ICNRD5 2003: 84]

ãýæ ÷óõàë÷ëàí çààñàí áàéäàã.

Èéìýýñ óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö, ÿëàíãóÿà çàñàãëàë äàõü èðãýíèé õÿíàëò îíö ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.

1990-ýýä îíîîñ õîéøõ ìàíàé îëîëò àìæèëòûí íýã áîë ÒÁÁ-ûí õºãæèë, èðãýíèé ¿¿ñãýë ñàíàà÷ëàãûí áàéãóóëëàãûí òºëºâøèë þì. Ýäãýýð áàéãóóëëàãà ºíººäºð çàñàãëàëä õÿíàëò òàâèõ ¿íäñýí ¿¿ðãýý ÷àäëûí õýðýýð ã¿éöýòãýæ áàéíà. Æèøýý íü: Ýìíåñòè Èíòåðíýøíë áàéãóóëëàãûí æèë òóòìûí òàéëàíãèéí 2003 îíû äóãààðò ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Ë.ÿíäàëàéã õ¿÷ õýðýãëýí áàðèâ÷èëñàí ÿâäëûã óëñ òºðèéí õ¿÷èðõèéëýë õýìýýí òýìäýãëýñýí áàéíà.

2004 îíû ïàðëàìåíòûí ñîíãóóëèéí íýã òîìîîõîí îëîëò áîë ÒÁÁ-ûí õÿíàëò, õîòî÷-íîõîé îðîëöîî óðüä áàéãààã¿é ºíäºð ò¿âøèíä áàéñàí. ¯¿íä Ãëîá Èíòåðíýøíë áàéãóóëëàãûí ñóäàëãàà, Òðàíñïàðåíñè Èíòåðíýøíë áàéãóóëëàãûí àðãà õýìæýýã æèøýýëæ áîëíî. Õýäèéãýýð õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë ýðõ áàðèã÷ õ¿÷íèé õÿíàëòàä áàéñàí áîëîâ÷ ýäãýýð áîëîí áóñàä ÒÁÁ-ûí õÿíàëò, õ¿÷èí ÷àðìàéëò íü ñîíãóóëü øóäàðãà ÿâàãäàõ ãîë íºõöëèéí íýã áîëñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

Íýãýíò ¿¿ñýí òºëºâøèæ áóé èéì íààøòàé õàíäëàãûã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ íü òóõàéëàí õî¸ð íàìûí ñèñòåì òîãòîæ, òºðèéí ýðõ ìýäëèéã òºâëºð¿¿ëýõ õàíäëàãûã ÷èã áîëãîñîí ¿åä àìèí ÷óõàë çîðèëò þì.

Îëîí íàìûí ñèñòåì áàéãóóëàõ çîðèëò

Ñòðàòåãèéí çîðèëò: Îëîí íàìûí ñèñòåì áàéãóóëàõûã çîðèëòûí òàëààð õºíäºí àâ÷ ¿çüå. Èéì ñèñòåì îðøèí òîãòíîõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ñòðàòåãèéí õóâüä äàðààõü õî¸ð çîðèëòûã øèéäýõ õýðýãòýé þì. ¯¿íä:

• ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîã ººð÷ëºõ,

• ¿íäñýí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ

Ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîã ººð÷ëºõ

Äýýð ºã¿¿ëñíýýð ìàæîðèòàð ñèñòåì ºíººãèéí Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ñîíèðõëûí îëîí òàëò áàéäàëä òîõèðîõã¿é áàéíà. Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé óëñ ñîíãóóëèéí ìàæîðèòàð ñèñòåìèéã àâ÷ õýðýãëýñýí íü íýí öººõºí.

(Åâðîïò) Öýâýð ìàæîðèòàð ñèñòåì çºâõºí Èõ Áðèòàíèä ë áàéãàà áºãººä áóñàä íü ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåì áóþó õîëèìîã õóâèëáàðûã õýðýãëýæ áàéíà [Siaroff 2000: 81]

Ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé óëñ ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìèéã àâñàí áàéõ íü íýí ò¿ãýýìýë. Òýð äóíäàà êîììóíèçìààñ àíãèæðàõ øèëæèëòèéã õàìò ýõýëñýí ç¿¿í åâðîïûí îðíóóä ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûã, ñîíãóóëèéí ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìòýé íü õàìò ñîíãîí àâñàí þì.

Ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåì íü îëîí ¿íäýñòíèé áóþó îëîí äàâõðààæèëò á¿õèé íèéãýìä òóí òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çäýã. Îëîí íàìûã ïàðëàìåíòûí õ¿ðýýíä òàòàí îðóóëæ, àøèã ñîíèðõëûã õîîðîíäûí çºâøèëä õ¿ðãýñíýýð íàìûí ñèñòåì, óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàëä ýåðýã íºëººëäºã áàéíà. Ìàãàäã¿é èéìýýñ ÷ ç¿¿í åâðîïûí îðíóóäàä àðä÷èëàë àìæèëòòàé íóòàãøèõ íýã ¿íäýñ íü ïàðëàìåíòûí çàñàãëàë, îëîí íàìûí ñèñòåì, ñîíãóóëèéí ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåì áîëñîí íü äàìæèãã¿é þì.

Ìàíàé óëñûí õóâüä 1990 îíä ÓÁÕ-ûí ñîíãóóëèéã ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìýýð ÿâóóëñàí áèëýý. Ýíý õóðëûí á¿ðýëäõ¿¿íä óëñ òºðèéí íàìóóäûí òºëººëºë õàðüöàíãóé òýíöâýðòýé á¿ðýëäñýí þì. Ýíý ¿åèéí óëñ òºðèéí íàìóóä äîð á¿ðýý ººðñäèéí ¿çýë ñóðòàë çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäàëä òºâëºí àíõààð÷, ÓÁÕ-ûí õóóëü òîãòîîìæ ÷ îëîí íàìûí ¿çýë áîäëûí òóñãàë, çºâøèë áîëîí áàòëàãäàæ áàéñàí. Îäîî ÷ ÓÁÕ-ûí òºðèéí òîãòîëöîî, íàìûí òºëºâøèëä ¿ç¿¿ëñýí íààøòàé íºëººã ñàéíààð äóðñàõ íü îëîíòàà. Èéì áàéäàë òóóøòàé ¿ðãýëæèëñýí áîë íàìóóäûí òºëºâøèëä íààøòàé íºëººëæ ìàãàäã¿é áàéñàí þì.

ªºðººð õýëáýë, ç¿¿í åâðîïûí îðíóóäûí óëñ òºðèéí íàìûí òºëºâøèëä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëñýí ïîðïîðöèîíàëü ñèñòåì ìàíàé óëñàä ÷ ýåðýãýýð íºëººëæ, òîõèð÷ ìàãàäã¿é.

Ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìýýð ñîíãóóëü ÿâóóëàõàä íýãä, õýò îëîí íàì ïàðëàìåíòàä òºëººëºëòýé áîëæ, õî¸ðò, õîîðîíäîî çºâøèëä õ¿ðýõã¿é áàéõ äîãîëäîë áèé. Ãýâ÷ õ¿í òºðºëõòºí ýíý õî¸ð ñºðºã ¿çýãäëýýñ ñýðãèéëýõ ìåõàíèçìèéã àëü õýäèéí áîäîîîä îë÷èõñîí þì.

Õýò îëîí íàì ïàðëàìëåíòàä òºëººëºëòýé áîëîõîîñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí íàéäâàðòàé àðãà áîë áîñãî òàâèõ ÿâäàë þì. Äýëõèéí óëñóóäûí òóðøëàãààñ õàðàõàä 5%-èéí áîñãî òàâèõàä 3 íàì, 3%-èéí áîñãî òàâèõàä 5 íàì ïàðëàìåíòàä òºëººëºëòýé áîëîõ õàíäëàãà áèé. Ñ¿¿ëèéí àðâàí æèëèéí óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö, ºíººãèéí ìàíàé óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë, íàìóóäûí æèã¿¿ðèéí á¿òýö, æèã¿¿ð òóñ á¿ðèéí ¿çýë ñóðòëûã øèíæâýë ìàíàé óëñàä 5 íàì áèé áîëæ òîãòâîðòîé îðøèí òîãòíîõ ìàãàäëàë áîäèòîé áàéíà¹.

ͺ㺺 òàëààñ, 5 íàì ïàðëàìåíòàä õàðüöàíã¿é òýíöâýðòýé ñóóäàë àâñàí òîõèîëäîëä õîîðîíäûí çºâøëèéí òóõàé àñóóäàë òóëãàìäñàí çîðèëò áîëîõ þì. Áóñàä îðíû òóðøëàãààñ õàðàõàä ýíý àñóóäëûã ¿íäñýí õóóëèéí ìåõàíèçìààð çîõèöóóëñàí áàéäàã. ¯¿íèéã äàðààãèéí õýñýãò àâ÷ ¿çüå.

¯íäñýí õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ

Ìàíàé óëñûí ¿íäñýí õóóëèéí äàãóó ÿëñàí íàì çàñãèéí á¿õ ýðõèéã òóõàéëàí, õóóëü òîãòîîõ áîëîí ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã õî¸óëàíã íü ãàðòàà àâ÷ áàéãàà þì. Àíãëèä áàéäàã Âåñòìèíñòåðèéí ãýäýã èéì çîõèöóóëàëò ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé Åâðîïûí îðíóóäàä òºäèéëºí ýëáýã áóñ.

Õàðèí ¿¿íèé ýñðýã õóâèëáàðûã çºâøèëèéí àðä÷èëàë ãýäýã [see Lijphart 1999: 31-47].

Ïàðëàìåíòàä îëîíõè áîëíî ãýäýã áîë õóóëü òîãòîîõ çàìààð óëñ òºðèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõ õàðüöàíãóé äàâóó òàë îëæ áóé ÿâäàë áîëîõîîñ ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéã äàíãààðàà ýäëýõ ýðõ îëæ áóé õýðýã áèø. Èéìýýñ ÿëñàí íàì äàíãààðàà çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëäàãã¿é.

ßëñàí íàì çàñãèéí ãàçàðòàé õàðüöàõ, ò¿¿íèéã áàéãóóëàõ, ÷ºëººëºõ àñóóäëààð çààâàë ïàðëàìåíòàä ñóóäàëòàé áóñàä íàìòàéãàà çºâøèëä õ¿ðýõ ¸ñòîé. ¯¿íèéã Åâðîïûí ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëòàé èõýíõè îðíû ¿íäñýí õóóëèàðàà øààðäñàí áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, ïàðëàìåíò ÿìàð ÷ á¿ðýëäõ¿¿íòýé áàéëàà ãýñýí, ÿìàð ÷ íàì îëîíõèéí ñóóäàë àâëàà ãýñýí çààâàë õîîðîíäîî çºâøèæ áàéæ çàñãèéí ãàçðàà áàéãóóëæ, îãöðóóëäàã.

Èéì çàð÷èìûã òýäãýýð îðíû ¿íäñýí õóóëüä çàñãèéí ãàçðûã îãöðóóëàõ êîíñòðóêòèâ çàð÷èì, çàñãèéí ãàçðûã òîìèëîõ íåãàòèâ ïàðëàìåíòàðèçìûí çàð÷èì ãýõ ìýò ¿íäñýí õóóëèéí îëîí ìåõàíèçìààð òýòãýí çîõèöóóëäàã. Õýðýâ àëèâàà íàì ýâñýë, îëîõè ñàíàà÷ëàí ïàðëàìåíòûí äîòîîä çºëøèëã¿éãýýð ïàðëàìåíòààñ çàñãèéí ãàçðûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëºõ áóþó çàñãèéí ãàçðûã ÷ºëººëºõ ãýæ îðîëäâîë ïàðëàìåíòûã òàðààäàã áàéíà. Ýíý áîë ïàðëàìåíò, ò¿¿íä ñóóäàëòàé íàìóóäàä ýðõ ìýäëèéí õóâààðèéã çºð÷èõ ãýñýí îðîëäëîãûí òºëºº õ¿ëýýëãýæ áóé óëñ òºðèéí õàðèóöëàãà þì. Ïàðëàìåíò äóð çîðãîîðîî çàñãèéí ãàçàðòàé õàðüöàæ, îãöðóóëæ áàéõààñ ñýðãèéëýõ íü çàñàãëàëûí õÿíàë òýíöëèéí çàð÷èìä íèéöäýã.

Ìàíàé ¿íäñýí õóóëüä ïàðëàìåíò äàõü óëñ òºðèéí íàìóóäûã çºâøèëä õ¿ðýõèéã øààðäñàí, çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíä õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõûã õÿçãààðëàñàí ýðõ ç¿éí èéì çîõèöóóëàëò îãò áàéõã¿é. Èéìýýñ ìàíàé ¿íäñýí õóóëüä ýðõ ìýäýë õóâààðüëàõ çàð÷èìûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí ãýäýã áîë õóóëü ç¿éí òàëààñàà õóäëàà þì.

Ïàðëàìåíòûí ìàíàé óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿äýä òóõàéëàí, ÌÀÕÍ, ÀÍ-ä ïàðëàìåíòûí îëîíõèéí ¿éë àæèëàëãààã õÿçãààðëàñàí èéì çîõèöóóëàëò òààëàãäàíà ãýäýã ýðãýëçýýòýé þì. ßëñàí íü á¿õíèé àâíà ãýõ Âåñòìèíñòåðèéí ýíý ñèñòåìä õî¸ð íàì çàñãèéí á¿õ ýðõèéã ãàíöààðàà áàðèõûã ýðýëõèéëæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë, ñîíãóóëèéí áîîöîî áîë ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýë áîëæ áàéäàã. Ãýòýë çºâøèëèéí àðä÷èëëûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòààð áîë ñîíãóóëèéí áîîöîî íü åð人 ë çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàõàä îðîëöîõ õÿíàëòûí áàãö òºäèé áîë÷èõ þì.

Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýâýë, çºâøèëèéí àðä÷èëëûã òîãòîîõûí òóëä ¿íäñýí õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ øààðäëàãàòàé, õàðèí èíãýõèéí òóëä ïàðëàìåíòûí íàìóóä ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûí õýëáýð, óëñ òºðèéí íàìûí ñèñòåìèéí àñóóäëààð íýãäñýí çºâøèëä õ¿ðñýí áàéõ øààðäëàãàòàé íü õàðàãäàæ áàéíà. Ýíý áîë ºíººãèéí íºõöºëä õýðýãæ¿¿ëýõýä òóí õ¿íä çîðèëò þì.

Ä¿ãíýëò

Ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéí ººð÷ëºëò íü íàìûí ñèñòåì, öààøäàà ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûí õýëáýðò ÷ øóóä íºëººëíº.

Õýðýâ ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ìàæîðèòàðè áàéäëààð, òýð äóíäàà ÿëñàí íü á¿õíèéã õîæíî ãýõ ñèñòåìèéã õýâýýð ¿ëäýýæ õî¸ð íàìûí ñèñòåìèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õàäãàëàÿ ãýâýë óëñ òºðèéí íàìóóäûí õóóëüä ººð÷ëºëò õèéæ, íàìûí òºëºâøèëèéí àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëíî.

Õî¸ð íàìûí ñèñòåìèéã õàäãàëàÿ ãýñýí ÷ óëñ òºðèéí õ¿÷íèé äàõèí õóâààðüëàëò ÿâàãäàõ íü ÷ çàéëøã¿é þì. Ó÷èð íü ÌÀÕÍ áà áóñàä íü ãýñýí ñèñòåì Ìîíãîëûí íèéãìèéí óëñ òºðèéí ä¿ð çóðãèéã èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà áºãººä öààøèäûí õºãæèëä íü ÷ºäºð òóøàà áîëæ, ìàãàäã¿é 1.5 íàìûí ñèñòåìä õ¿ðãýæ ÷ áîëçîøã¿é áàéíà.

Õî¸ð íàìûí ñèñòåì íü òºðèéí ýðõ ìýäýë òºâëºðºõºä ýðõã¿é õ¿ðãýíý. Èéìýýñ òºðèéí òºâëºðëèéã òýíö¿¿ëýí õÿíàõ èðãýíèé íèéãìèéí õºãæèë àìèí ÷óõàë þì.

Õýðýâ ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéã ïðîïîðöèîíàëü áîëãîí ñîëüâîë îëîí íàìûí ñèñòåìä øèëæèõ íü ëàâòàé. Ãýõäýý ãàãöõ¿¿ ïðîïîðöèîíàëü áóñ ÿëñàí íü á¿õíèéã õîæíî ãýõ ìàæîðèòàðè ñèñòåìýýñ áóñàä á¿õ õóâèëáàð ò¿¿íèé äîòîð ïðîïîðöèîíàëü, ìàæîðèòàðè ñèñòåìèéã õîñëóóëàõ õóâèëáàð ÷ èæèë ä¿íòýé áàéõ áèç.

Îëîí íàìûí ñèñòåì íü óëìààð ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûí øèíý÷ëýëä õ¿ðãýõ áîëíî. Õàðèí ¿¿íä ºíººäºð îðøèí òîãòíîæ áóé íàìóóä áýëýí ýñýõ íü ýðãýëçýýòýé. ßìàð áîëîâ÷ õî¸ð íàìûí ñèñòåìýýñ îëîí íàìûí ñèñòåìä øèëæèõ ¿å, ìºí îëîí íàì õîîðîíäîî çºâøèëöºõ ñî¸ë òºëºâøèõ ¿å ãýõ ìýò÷èëýí íààä çàõ íü äàõèàä àðàâ ãàðóé æèëèéí óëñ òºðèéí õýð¿¿ë øóóãèàí ºðíºõ íü ëàâòàé.

Èéìýýñ ýíý õóâèëáàðò ÷ óëñ òºðèéí õ¿÷íèé äàõèí õóâààðüëàëò, èðãýíèé íèéãìèéí õºãæèë ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé õýâýýð áàéõ áîëíî ãýäãèéã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ñèñòåìèéí öààøèäûí õºãæëèéí ñòðàòåãèéã ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýõýä èéì õàíäëàãà õàðàãäàæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí àðâàí æèëèéí òóðøëàãààñ ¿çâýë Âåñòìèíñòåð ìàÿãèéí óëñ òºðèéí ýðõ ìýäëèéí òºâëºðºë íàìûí ñèñòåìèéí òºëºâøèëä ñºð㺺ð íºëººëæýý. Õàðèí ÷ ïàðëàìåíòûí çàñàãëàëûã ñîíãîñîí òóëäàà Òºâ àçè, Îðîñûí åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàë øèã àâòîðèòàðè, äàðàíãóé íèéãýì ð¿¿ øèëæèí îðîëã¿é ºäèé çýðýãòòýé áàéíà. Èéìýýñ òºðèéí ýðõ ìýäëèéã öààøèä çàäëàõ íü íàìûí ñèñòåì, öààøèëáàë, òîãòâîðòîé óëñ òºðèéí ñèñòåì áàéãóóëàõàä ÷óõàë íºëººòýé áèëýý.

Íîì ç¿é

Áÿìáàà.× 2004: Ñîíãóóëüä ÿëàãäàõ öîíäîí áàéñàí ªäðèéí ñîíèí No 280 (1722) 09 ñàðûí 06

Ãàíõóÿã.Ö 2004: Ñîíãóóëèéí ñèñòåìèéí ººð÷ëºëò (ÿðèëöëàãà) Óëààíáààòàð

Äþâåðæå, Ìîðèñ 2000: Ïîëèòè÷åñêèå ïàðòèè (paris 1951) Àêàäåìè÷åñêèé ïðîåêò Ìîñêâà

¯¿ðöàéõ, Ö 2002: Ñóïåð ïàðëàìåíòûí äàðàãóéëàë Ýðõ ç¿é No 8-9 õóóäàñ 181-194

×èìèä, × 2002: Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëèéí ¯çýë Áàðèìòëàë Óëààíáààòàð

Huntington, Samuel.P 1996: The Third Wave. Democratization in the Late Twentieth Century University of Oklahoma Press

5^th International Conference of Newly or Restored Democracies Final Documents 2003 Ulaanbaatar

Lijphart, Arend 1995: Electoral Systems and Party Systems: A Study of Twenty Seven Democracies 1945-1990 Oxford University Press

Lijphard, Arend 1999: Pattern of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty Six Countries Yale University, Hew Haven and London

Remington, Thomas.F 1994: Introduction; Parliamentary Elections and the Transition from Communism Parliaments in Transition Westview Press, Boulder, San Francisco, Oxford pp 1-28

Siaroff, Alan 2000: Comparative European Party Systems: An Analysis of Parliamentary Elections Since 1945 Garland Publishing, Inc., New York, London.

Scott, Paul 2004: Internal Party Democracy (lecture). Zorig Foundation. Ulaanbaatar.

1 Ýë ºã¿¿ëëèéã Åðºíõèéëºã÷èéí èâýýë äîð Íýýëòòýé àêàäåìààñ çîõèîí áàéãóóëñàíÇàëóó ýðäýìòäèéí àíõäóãààð ôîðóì äýýð òàâüæ õýëýëö¿¿ëñýí áîëíî.

1 Àâòîðèòàðè ç¿¿íèé (Í.Ýíõáàÿð), àÿäóó ç¿¿íèé(Ãîí÷èãäîðæ íàð), òºâèéí(Îþóí íàð), àÿäóó áàðóóíû(Áàãàáàíäè íàð), ðàäèêàë áàðóóíû (Ýíõñàéõàí íàð) ãýñýí ÷èã øóãàìä ºíººãèéí ìàíàé óëñ òºðèéí æèã¿¿ð¿¿ä õóâààãäàæ áîëîõ þì. Ýäãýýð æèã¿¿ð ÿìàð ÷ ñîíãóëüä ººðèéí ãýñýí òºëººëºëòýé áàéãààã ¿çâýë ïðîïîðöèîíàëü ñèñòåìä øèëæñíèé äàðàà òîãòâîðòîé íàì áîëîí òºëºâøèæ ìàãàäã¿é þì.

ÀÐÄ×ÈËÀË, ÄÀÐÀÍÃÓÉ ÒªÐ, ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÒªÐ

Энэ өгүүллийг миний бие 2004 оны сонгуулийн үйл явдлыг хараад бичиж байжээ. Аль нэг сонинд хэвлэгдсэн эсэхийг санахгүй байна, гэхдээ олсон дээрээ блог дээрээ тавьлаа.

Çóðàãòààð ãàð÷ áàéíà. ÿððàã÷ààãèéí ñîíãóóëèéí õýñãèéí ãàäàà õ¿ì¿¿ñ áèå áèåý ò¿ëõýëöýíý. Íýã õ¿í “Òà íàð äàðàíãóéëàã÷èéí ãàð õºë áîëîîä áàéíà” ãýæ õàøãè÷èæ áàéõ, ãýòýë öààíà íü õýí õ¿í “òà íà𠺺ðñ人 àíàðõèñòóóäûí ãàð õºë áîëæ áàéíà” õýìýýí èõ óóðòàéãààð õàøãèð÷ áàéíà. Èõ ë ñîíèðõîëòîé õýð¿¿ë áàéëàà. Ãýõäýý èíãýæ õýðýëäýæ áàéãàà íü ººðºº àðä÷èëàë þì äàà ãýñýí òààòàé áîäîë ñýòãýëä òºðæ áèëýý.

¯¿íýýñ óëáààëàí ¿¿íèéã òýðëýã÷ ìèíèé áèå óëñ òºð÷äèéí óðäàà áàðüäàã àðä÷èëàë, òîãòâîðòîé òºð, äàðàíãóé òºð çýðýã ëîîçîíãèéí òàëààð áîäîë ñàíàëàà õóâààëöàõ ãýñýí áèëýý.

Àðä÷èëàë áà àíàðõèçì

Àðä÷èëàë ãýæ þó âý? Íýã èõ óõààíòàé ¿ã ÿðèëã¿é ýíãèéí áàéäëààð áèä ¿¿íèéã þó ãýæ îéëãîäîã áèëýý? “Á¿ãäýýðýý õýëýëöâýë áóðóóã¿é, á¿ëýýí óñààð óãààâàë õèðã¿é” ãýäýã ÷èíü ë àðä÷èëàë ø¿¿ äýý. Àëèâàà àñóóäëûã á¿ãäýýðýý õýëýëöýõ ë õýðýã. Òèéì ó÷ðààñ ïàðëàìåíò ãýæ “áèä á¿ãäèéã òºëººëñºí õýäýí õ¿í” áàéäàã, òýä ë áèäíèé ºìíººñ “á¿ãäýýðýý õýëýëöýýä” ñóóæ áàéõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñ.

Õàðèí “á¿ãäýýðýý õýëýëöýíý” ãýäýã ìààíü åð íü áîë õýëýëöýæ, á¿ð äàâààäâàë “õýðýëäýíý” ãýñýí ¿ã. ßàãààä ÷ íèéë¿¿ëæ áîëîõã¿é ýñðýã ñàíàà áîäîë çºí人 ë áàéäàã. Òèéì áîäîëòîé õ¿ì¿¿ñ ó÷ðàà îëîõûí òóëä õýëýëöýæ á¿ð áîëîõã¿é áîë õýðýëäýæ ë òààðíà. Õàðèí ó÷ðàà îëîõûã õ¿ñýõã¿é ãýâýë ñàëààä ë ÿâíà. Òèéìýýñ õýðýâ õî¸ð õ¿í õýðýëäñýí ìºðòºº ñàëààä ÿâ÷èõã¿é áàéâàë àëü àëü íü ó÷ðàà îëîõûã ë õ¿ñýýä áàéíà àà ãýñýí ¿ã ìºí. Àéë áîëãîíä àâãàé íºõºð õî¸ð õýðýëäýæ ë áàéäàã, ãýõäýý ñàëäàãã¿é, ýöýñò íü ó÷ðàà îëäîã. Ýíý áîë õýâèéí ë íýã ç¿éë. “Õýð¿¿ë” ãýã÷ òààã¿é áîëîâ÷ “á¿ãäýýðýý õýëýëöýæ” áàéãàà íýã ë õýëáýð.

Èíãýæ áîäâîë, áèäíèéãýý òºëººëººä “á¿ãäýýðýý õýëýëöýæ” áàéãàà òýð õ¿ì¿¿ñ “õýðýëäýæ” ë òààðíà. ªºðººð õýëáýë, ïàðëàìåíò áîë õýðýëäýæ áàéõ ¸ñòîé ãàçàð þì. Óëñ òºð÷ ãýæ ººðèé㺺 áîääîã õýäýí àìáèöòàé íºõºð áèäíèéõýý ºìíººñ õýðýëäýýä ë ñóóæ áàéã, õàðèí òýð çóóð íü áèä õýä ýíäýý áîð õîäîîäîî ä¿¿ðãýõ òàëûí þì áîäîîä àæèë òºðºë ýðõëýýä àìü çóóæ ÿâàõ.

Õýð¿¿ë íü ó÷ðàà îëîõîä ÷èãëýñýí, “àéë ãýðýý” íóðàà÷èõã¿é, õóóëü æóðìûíõàà õ¿ðýýíä áàéâàë ¿¿íèéã àðä÷èëàë ãýíý.

Õàðèí àíàðõèñòóóä áîë åðººñºº òºð óëñ, àéë ãýð ÷ õýðýãã¿é ãýæ ¿çäýã. Ìàðêñèñòóóä ìàø îëîí áóçàð áóëàé ¿çýë õýâëýýñýý òºð¿¿ëñíèé íýã íü àíàðõèñòóóä þì. “Òºð ìºõíº” ãýñýí Ìàðêñûí ñóðãààëü äýýðýýñ ë ýð÷ýý àâ÷ òºðèéí ýðõ ìýäëèéã ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëä øèëæ¿¿ëæ, òºðèéã óñòãàõ ãýæ ¿éìýëäñýí õ¿ì¿¿ñ áîë àíàðõèñòóóä áàéëàà. Òýãýõýýð àíàðõèñò ãýäýã áîë íýã òºðëèéí õººð¿¿ êîììóíèñò þì.

Òèéìýýñ àíàðõèñòóóä (êîììóíèñòóóä ÷ áàñ) òºðèéã ìºõººõèéí òóëä äàéñàãíàäàã, õóóëèéã çºð÷äºã, õ¿÷èðõèéëäýã, ¿íäýñíèé ñî¸ëûã óñòãàäàã. ¯¿íèéõýý òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýãã¿é, õ¿ëýýõ ÷ ÷àäâàðã¿é. Ìîíãîëûí ñî¸ë ò¿¿õèéí á¿õ ºâèéã ÌÀÕÍ óñòãàñàí, óó÷ëàë ãóéãààã¿é. Äàðàà íü àðä ò¿ìíèé á¿òýýí áîñãîñîí á¿õíèéã ÌÀÕÍ-û ò¿¿õ áîëãîæ, ãàâüÿàã íü ººðòºº íààñàí, îãò è÷ýýã¿é. Òà áèäíèé ºâºº, ºíäºð ºâãèéã áóóäàæ àë÷èõààä îäîî

áîëòîë óó÷ëàë ã¿éõã¿é ë áàéíà.

Õàðèí àðä÷èëàã÷èä òºðèéã áàéãóóëàõ, “òºðèéã àæëûã íü çºâ õèéëãýõèéí” òóëä õýðýëääýã. Ýíý õýð¿¿ëèéã “ø¿¿ìæëýë” ãýäýã. Õýðýëäýæ, õýëýëöñýýð íýã çºâøèëä õ¿ð÷ øèéäâýð ãàðãàíà. Ýíý á¿õýí õóóëèéí õ¿ðýýíä ýðãýëäýõ ¸ñòîé.

Õýð¿¿ë÷ àðä÷èëëûíõàí çàñãèéí ãàçðûã àæëàà õèéõã¿é áîë îãöðóóë÷èõíà. ¯¿íèéã “õàðèóöëàãà òîîöîõ” ãýäýã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ 1998 îíä áóðóó þì õèéãýýä áàéãàà çàñãèéí ãàçàðòàé õàðèóöëàãà òîîöîæ, îãöðóóëñàí íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí æèðèéí ë ¿çýãäýë þì. Þì õèéõã¿é áàéãàà õ¿íèéã òºðèéí ýðõýýñ áóóëãàõ íü ç¿éòýé ãýäýã äýýð õýí á¿õýí ñàíàë íèéëýõ áèç ýý.

Èéì áàéäëààð “òºðèéã ø¿¿ìæëýõ”, “òºðòýé õàðèóöëàãà òîîöîõ” íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí ìºí ÷àíàð þì. Ìóó ¿ãýýð õýëáýë, èðãýí íü Äàðãûí õèéæ áàéãàà àæèë çºâ ýñýõèéã õÿíàõäàà “ººíòºã÷”, “ýñýðã¿¿”, “õýð¿¿ë÷” áàéõ õýðýãòýé áîëîõ áºãººä òýðõ¿¿ ººíòºã÷, ýñýðã¿¿, õýð¿¿ë÷ çàí àâèð íü àðä÷èëëûí ¿íäýñ þì.

Ãýòýë õýí àðä÷èëàã÷äûí æèðèéí õýð¿¿ëèéã ø¿¿ìæëýëèéã “àíàðõèçì” áîëãîí ç¿õýæ, õýí ìóó õ¿íèéã òºðèéí ýðõýýñ áóóëãàñíûã “òºðèéí õÿìðàë” õýìýýí ¿çýæ áàéíà âý? Õýí “ø¿¿ìæëýë”-ýýñ àéæ, õýí “òºðèéí ýðõýýñ áóóõã¿é áàéõ”-ûã õ¿ñíý âý?

Àðä÷èëàë áà äàðàíãóéëàë

Àðä÷èëàë ãýæ þó áîëîõ, àíàðõèçìààñ õýðõýí ÿëãàðàõûã áèä äýýð ¿çëýý. Àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíä Åðºíõèé ñàéä íü “ø¿¿ìæëýë”-ýýñ àéäàãã¿é, õýðýëäâýë õýðýëä÷èõäýã, ººðèé㺺 ìàãòóóëäàãã¿é, “õàðèóöëàãà òîîöîõ”-ä íü çàñãèéí ýðõýýñ ÷àðãóóöàëäàæ çóóðàëäàëã¿é øóäàðãààð îãöîð÷ ÷àääàã þì. Á¿ð øààðäëàãàòàé áîë ãýìò õýðýã õèéñýí íýãíèéãýý õ¿ëýýí çºâøººð÷, øîðîíä õèéõ ÷ çîðèãòîé, øóäàðãà áàéõ ¸ñòîé.

“Þì õèéæ áàéãàà õ¿í àëäàà ãàðãàæ ë òààðíà” ãýäýã. Òèéìýýñ èõ ë ø¿¿ìæë¿¿ëæ áàéâàë òýð õ¿í àæëàà èõ ë ñàéí õèéæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Àëäàà õèéìýãö õàæóóãààñ íü “ø¿¿ìæèëæ”, “ñàíóóëæ” çàñ÷ ºãäºã áàéõ íü ç¿é. Ãýòýë íºãººõ íü ÷ ø¿¿ìæëýëèéí ýñðýã ÿìàð íýã òàéëáàð òàâèõ áºãººä èéì ìàÿãààð ýöýñ òºãñãºëã¿é õýð¿¿ë ýõýëíý. Òèéìýýñ òà àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàðíà ãýäýã áîë ºäºð òóòàì ó÷èð íü îëäîõã¿é õýð¿¿ëèéí äîòîð àìüäàðíà, õýðýâ òà ººðºº õ¿ñâýë òýð õýð¿¿ëä íü îðëöîõ áóþó îðîëöîõã¿é ÷ áàéæ áîëíî ãýñýí ¿ã þì. Òºðèéã äîòðîîñ íü “ñºðºã õ¿÷èí” ø¿¿ìæèëæ, ãàäíààñ íü “õýâëýë ìýäýýëýë”-èéíõýí ø¿¿ìæèëäýã. Ãýâ÷ ýíý õýð¿¿ë íü ÿâààíäàà íàìæèæ, õýëýëöýýð áîëîí ñ¿¿ëäýý çºâøèëä õ¿ðãýäýã. Èéì ç¿äýðãýýòýé õýð¿¿ëèéí ¿ð áîëîí ãàðñàí çºâøèë áîë “á¿ãäýýðýý õýëýëöñýí” ìàãàä “áóðóóã¿é” øèéäâýð áàéõ.

1996-2000 îíû õîîðîíä á¿õ þì èíãýæ ë ÿâàãäñàí. Ýâñëèéí çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðèéã äýìæñýí ïàðëàìåíòûí ñàíàë äîòîð ÌÀÕÍ-ûí ñàíàë ÷ çºí人 ë áàéäàã áàéñàí. Èéì õýð¿¿ë àñóóäàë á¿ð äýýð ¿¿ñäýã áºãººä ýöýñòýý çºâøèëä õ¿ðýýä ë øèéäâýð ãàðãàäàã áàéëàà.

Õàðèí äàðàíãóéëàã÷ “ø¿¿ìæë¿¿ëýõ”-èéã õ¿ñäýãã¿é. Õýí íýã íü ò¿¿íèéã ø¿¿ìæëýâýë “óëñûí íóóö çàäðóóëñàí”, “ã¿òãýí äîðîìæèëñîí” õýðýãò îðíî. Äîòðîî áàéãàà ñºðºã õ¿÷íèéã çîäíî, äàðàìòàëíà, áàðèâ÷ëàíà. Ãàäíàà áàéãàà õýâëýë ìýäýýëëèéíõíèéã ìºðäºíº, õàâ÷èíà, øîðîíä õèéíý.

ßàãààä ãýâýë Äàðàíãóéëàã÷ ìàãòóóëàõ äóðòàé. Òèéìýýñ äàðàíãóé íèéãýìä àìüäàðíà ãýäýã áîë ºäºð áîëãîí óäèðäàã÷èéã ìàãòàí äóóëñàí, àìüäðàë ñàéõàí áàéãàà òóõàé ÿðüñàí îð÷èíä àìüäàðíà, àÿã¿é áîë òàíûã ÷ ãýñýí Äàðãûã ìàãò ãýæ àëáàäíà ãýñýí ¿ã þì. Ò¿¿íèéã ø¿¿ìæèëäýã øóäàðãà õ¿í õàæóóä íü áàéõ ãàçàðã¿é áîëæ, ààæìààð äàíäàà ìàãòàæ áàéäàã çóéð áÿëäóó÷ààð Äàðàíãóéëàã÷ õ¿ðýýë¿¿ëíý. Èíãýýä “Äàðãà”-ûã òîéðñîí íààäàì öýíãýýí, íàðãèà õºã溺í èõýñ÷ àæëàà õèéõýý áîëüæ Äàðãà äîòðîîñîî èëæèðäýã.

Äàðãà ø¿¿ìæëýëýýñ ãàäíà “õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ”-èéã õ¿ñäýãã¿é. Äàíäàà çàñãèéí ýðõýíä áàéõûã õ¿ñäýã. Çàñãèéí ýðõýä ¿ëäýõèéí òóëä õàìãèéí áóëàé óâàéã¿é çàí ãàðãàíà. Àðä÷èëñàí ñîíãóóëèéã áóðóó, àðä ò¿ìíèéã áóðóó ñîíãîëò õèéëýý, äàõèæ ñîíãóóëü ÿâóóëíà ãýæ àðä ò¿ìíèéã çàãíàíà. Öýðýã, öàãäààãèéí õ¿÷ýýð õ¿ì¿¿ñèéã çîäîæ ñîíãóóëü ÿâóóëíà, ººðèéíõºº òàëûí õ¿íèéã õ¿÷ýýð òóëãàæ ñîíãóóëíà. Çîäóóëñàí õ¿ì¿¿ñ íü äàíäàà “õýð¿¿ë÷”, “ø¿¿ìæëýã÷èä” (ººðººð õýëáýë àðä÷èëàã÷èä). Äàðàà íü ¿¿íèéãýý “ñàéõàí ñîíãóóëü áîëëîî” ãýíý. Äàðãûí ñýòãýëä íèéöýæ áàéãàà òóë äàðãàä ë ñàéõàí ñîíãóóëü áàéæ òààðíà.

Äàðàíãóéëàë áà òîãòâîðòîé òºð

Àëèâàà äàðàíãóé òºð ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí íýðèéí ºìíººñ òºðèéã ýýëæã¿é áàðüäàã ãýäýã. Ìàíàéä Äàðãà íàð òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàäãàëàõûí òóëä ýýëæã¿é òºð áàðèõ ãýæ ç¿òãýæ áàéíà.

Òºðèéí òýðã¿¿í íü ýýëæ õàëààã¿é áàéäàã èõýíõè òºðèéã òîãòâîðòîé áóñ õàðèí äàðàíãóé òºð ãýäýã. Æèøýý íü, Ñàääàì Õóñåéíû Èðàê, Ôèäåëü Êàñòðîãèéí Êóáà, Êèì ×åí Èðèéí Óìàðä ñîëîíãîñ áàéíà. Èéìýýñ õýí óäààí òºð áàðüñíààð íü òîãòâîðòîé òºðèéã õýìæäýãã¿é. Äàðàíãóéëàã÷ ë òºðèéã óäààí õóãàöààíä ãàíöààðàà áàðüäàã áºãººä “öàñò óóëûí öàãààí àðñëàí öàã íü áîëîõîîð øîðãîîëæèíä áàðèãäàíà” ãýã÷ýýð Äàðãà íàñ áàðæ, áóóäóóëæ, áóþó çóóðäààð ¿õìýãö óëñ îðîíä èðãýíèé äàéí äýãääýã. Èéìýýñ äàðàíãóé òºð áîë Äàðãà ¿õñíèé äàðàà õàìãèéí òîãòâîðã¿é òºð áîëäîã. Áèä èéì æèøýýã Þãîñëàâ, Èðàê, Àôãàíèñòàíä õàðæ áàéíà.

Ãýòýë òºðèéí òýðã¿¿í íü ýýëæëýí ñîëèãäîæ áàéäàã òºðèéí èõýíõèéã íü àíàðõè òºð ãýäýãã¿é, õàðèí òîãòâîðòîé òºð ãýäýã. Æèøýý íü: ÀÍÓ, Ôðàíö, Ãåðìàí, Àíãëè ãýýä ë, ßïîí áîë á¿ð çàðèìäàà æèë áîëãîí íýã çàñãèéí ãàçàð îãöðóóëæ, ººð íýãèéã áàéãóóëäàã áîëîâ÷ òîãòâîðòîé òºðèéí òîîíä ç¿é ¸ñîîð îðäîã. Òîãòâîðòîé òºð ãýäýã íü õýäýí çàñãèéí ãàçàð ÿàæ ÷ ñîëèãäîæ áàéñàí áàéæ ë áàéäàã òºðèéã õýëíý. Õýðâýý òèéìã¿é ñýí áîë ºäèéä äýýð äóðäñàí óëñóóä ãàçðûí çóðãààñ àëãà áîëñîí áàéõ ñàí. Ãýòýë òýãñýíã¿é, õàðèí ÷ õàìãèéí èõ õºãæèë äýâøèëä õ¿ðñýí ¿íäýñòýí áîëîîä áàéíà. Ýíý íü íýã õ¿íèéã çàñãèéí ýðõýä óäààí áàéëãàñíààñ íýëýýä õýäèéã òîãòìîë ñîëèîä áàéâàë èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ þì ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Èéíõ¿¿ òîãòìîë ñîëèäîã òºðèéã ë àðä÷èëñàí òîãòâîðòîé òºð ãýäýã.

Ýíäýýñ õàðâàë, Äàðãà ãàíöààðàà òºðèéã óäààí áàðèàä áàéâàë äàðàíãóé òºð ãýäýã, õàðèí äàðãûã ñîëèîä áàéõàä òºð íü ¿ëäýýä áàéâàë ò¿¿íèéã òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áàéíà.

1998 îíä ãóðâàí ÷ çàñãèéí ãàçàð ñîëèõîä Ìîíãîë òºð áàéæ ë áàéñàí. Ãýòýë ºíººäºð ãàíö åðºíõèé ñàéäûã îãöðóóëàõààð Ìîíãîë òºð ¿ã¿é áîë÷èõ þì ãýæ áàéíà. Ýíäýýñ ¿çâýë 1996-2000 îíä Ìîíãîë òºð òîãòâîðòîé áàéñàí áºãººä 2000-2004 îíä òîãòâîðã¿é áîë÷èõñîí àæýý.

Íýã õ¿í á¿õíèéã ãàíöààðàà øèéääýã áîë òýð òîãòâîðòîé òºð ìºí ãýæ Äàðãà àéëäñàí. Äàðãà íàì, ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçðûã á¿ãäèéã íü ãàíöààðàà çàõèð÷ òºðèéã õÿìðàëààñ ãàðãàæ òîãòâîðòîé òºðèéã áàéãóóëñàí ãýäýã. Ãýòýë á¿õ þì, á¿ð òàíû àìüäðàë õ¿ðòýë òýðòýý õîë òºðèéí äýýð ñóóãàà íàìàéã òàíèõã¿é íýã õ¿íýýñ õàðààò áîë÷èõâîë ¿¿íèéã òîãòâîðòîé òºð ãýõ ¿¿, äàðàíãóé òºð ãýõ ¿¿? Õýðâýý òýð õ¿í ãýíýò äóð çîðãîîðîî àâèðëàâàë õýí äýðãýä íü õàçààðëàõ âý?

Õàðèí ÷ òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áîë òýð ýðõ ìýäëèéã íü õýñýã áóñàã õ¿ì¿¿ñò õóâààæ ºãººä íýã íü çîðãîîðîî ààøëàõ ãýõýýð íºãºº íü ãàöààæ áîëèóëäàã òºðèéã õýëäýã. 1998 îíä Çàñãèéí ãàçàð äóðààðàà àâèðëàõààð íü Ïàðëàìåíò ãàöààñàí, Ïàðëàìåíò äóðààðàà àâèðëàõààð Åðºíõèéëºã÷ áîëèóëñàí, Åðºíõèéëºã÷ äóðààðàà àâèðëàõàä íºãºº õî¸ð íü íèéëæ çîãñîîäîã áàéñàí íü ¿íýíäýý òºð õÿìàð÷ áàéãàà áèø, òýíöâýðòýé çºâ áàéãàà íü òýð áàéëàà. Õàðèí èéì òýíöâýðòýé òºðèéã ë òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áàéíà. Ýíý íü ÷ ìàíàé ¿íäñýí õóóëèéí “ýðõ ìýäýë õóâààðüëàõ çàð÷èì” ãýõ òîì íýðèéí ýíãèéí óòãà þì.

Ààâûã àðõè óóõàä ýýæ çàãíàæ áîëèóëäàã, ýýæèéã ìºí㺠¿ðýõýä íü ààâ çîãñîîäîã, àëü àëü íü æààõàí õýðýëäýýä ë äàðàà íü ó÷ðàà îëäîã. Åð íü àìüäðàë äýýð ÷ ãýñýí àéë ãýðèéí àâãàé íºõðèéí õàðüöàà õýð¿¿ë-õýëöýë-çºâøèë (ñýòãýëèéí õººð뺺ñ óõàìñàðò ¿éëäýë ð¿¿) ãýñýí øóãàìàí äýýð ë øèéäýãääýã. Ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçàð, íàìóóäûí õ¿ðýýíä ÷ õýð¿¿ë-õýëöýë-çºâøèë ãýñýí ýíý ë øóãàì äýýð òýíöýæ øèéäýãäýæ áàéõ íü ººðºº àðä÷èëàë þì.

Ýðãýö¿¿ëáýë

Ýíý á¿õíýýñ ýðãýö¿¿ëáýë, òýíöâýðòýé òîãòâîðòîé àðä÷èëñàí òºð ìàíàé óëñàä æèíõýíý óòãààðàà ãàãöõ¿¿ 1996-2000 îíû õîîðîíä ë îðøèæ áàéæýý.

Õàðèí 2000-2004 îíû õîîðîíä äàðàíãóé, òîãòâîðã¿é àðä÷èëñàí áóñ Äàðãà òºð îðøèæ áàéñàí þì.

Àðä ò¿ìýí ä¿ëèé ä¿ìáý îðãèîä íýã õ¿íèéã ìàãòàí äóóëààä áàéõûã õ¿ññýíã¿é. Òýä õýð¿¿ë øóóãèàíòàé, ÷èõ àìðàõã¿é ÷ ãýñýí àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ “¿íäýñíèé óäèðäàã÷èéí îí÷ ìýðãýí øèéäâýð”-èéã äàãàí áàÿñàõã¿é, áèå áèåäýý õÿíàëòòàé òýíöâýðòýé òºðèéã ýðýëõèéëæ áàéíà.

Ýíý æèë àðä ò¿ìýí øèíý ñîíãîëò õèéëýý. Äàðãà ñàíäàë øèðýýíýýñýý ¿õýí õàòàí çóóðàëäààä àðä ò¿ìíèéãýý çàãíàæ ç¿õýýä ë ñóóíà. Õàðèí àðä ò¿ìýí ìààíü àðä÷èëñàí ñîíãîëò õèéñýí.

Õýð¿¿ë ýõýëæ áàéíà. Ýíý áîë Ìîíãîëä àðä÷èëëûí óðü äàõèí èðæ áàéãààãèéí øèíæ þì. Ãýõäýý õýð¿¿ëýý õóóëèéí äîòîð øèéäâýðëýæ áàéâàë ýíý áîë æèíõýíý àðä÷èëàë ìºí.

HONORIFICS - АВГАЙЛАХ

Монголд цол, нэрийн хүндлэл ямар байсан талаар ямар нэг судалгаа байдгийг би мэдэхгүй юм. Ямартай ч Гадаад хэргийн яамнаас эхлээд маш олон газар авгайлахаа мэдэхгүй дандаа алдаатай хийж байх юм. Учир нь энэ балай коммунизмын үеэс эхлээд бид харилцан биенээ "нөхөр" буюу "товарищ" гэж авгайлсаар одоо өөрөөр дуудахыг мэдэхгүй болжээ. Бүр балай нь өнөөдөр албан тушаал, авгайлал хоёроо ялгахаа больчихоод байна. Дурын нэрийн хуудсан дээр тэр алдааг нь харж болно.

Англи хэлээр авгайлал нь урдаа, албан тушаал нь хойноо бичигддэг. Тухайлбал, Mr. Oyun, Minister of Foreign Affairs юм уу, эсвэл Dr. Baldan, Associate Professor of Ulaanbaatar University гэх мэт. Харин уугуул Монгол хэлээр энийг зөв буулгавал Гадаад хэргийн сайд Оюун авхай, Улаанбаатар их сургуулийн багш Балдан доктор болно. Монгол хэлнээ албан тушаал нь урдаа, авгайлал нь хойноо бичигддэгийг анхаарвал зүйтэй.

Уул нь бид санамсаргүй хэрэглээд байдаг –ах, -эгч, -гуай, -багш энэ тэр бол үнэндээ Mr., Mrs., Ms., гэдэг шиг авгайлал юм л даа. Дорнын уламжлалыг авсны хувьд бид маш олон төрлийн авгайллыг маш олон нөхцөлд тааруулан хэрэглэдэг заншилтай. –ах, -эгч гэдгийг үнэндээ бол садан төрлийн хүрээнд, -гуай гэдгийг настай хүнд, -багш гэдгийг тийм мэргэжилтэй хүнд хэрэглэнэ. Бүр нэр цээрлэн Адъяа гэх мэтээр өөр нэрээр дуудах нь ч бий. Дээр үед бол –эрхэм дээдэс, -өндөр дээдэс, -гэгээн дээдэс, -дээдэс гэх мэт бүр ч олон авгайлал байдаг байсан болтой. Мөн ван, бэйс, бэйл, гүн зэрэг цол, хичээнгүй, хурц гэх мэт чимгийг авгайлал болгон хэрэглэдэг байжээ. Мөнх-Очир гүнтэн, Магсар хурц гэх мэт аль олон нэрийг хэлж барах вэ? Зарим талаар одоо ч гэсэн тэр уламжлал хадгалагдаж байгаа агаад Дорж дарга, Мөнхөө аваргыг албан тушаалаасаа бууж, зодогоо тайлсан ч гэсэн –дарга аа, - аварга аа гэж дуудах нь цөөн бус.

Mr., Mrs., гэдгийг муйхар орчуулж бүх хүний ард ноён, хатагтай гэдэг нэр зүүх гээд байгаа нь утгагүй, утгагүй учраас хэрэгжихгүй нь лавтай юм даа. Тэгснээс Монгол авгайллын уламжлал, өнөөгийн хэрэглээг судалж, арай илүү чихэнд наалдацтай, хэлэхэд зөөлөн юм хийх хэрэг байна. Ерөөсөө авгайлал байхгүй байсан ч болно л доо, гэхдээ байхгүй болохоор хужаа нар монголчуудыг бүдүүлэг гээд байдаг нь үнэн болчих болов уу. Авгайлал гэдэг чинь харилцааны соёлын нэг хэсэг шүү дээ.

Оросуудаас болгоомжил!!!

7 сарын 1-нд болсон үйл явдлыг монголчууд хийгээгүй, гаднаас хатгасан хэмээн бодвол оросуудаас зайлахгүй. Бид бие биенээ хэмлэж, зэмлэж, хардаж суусаар бусдын олз болж болзошгүйг ямагт анхаарч явбал зохино.

Манай хоёр хөрш уулаасаа гуравдагч нэгэнд Монголыг алдахгүй байх, өөрсдөөсөө хараат байлгаж, мухарт хатааж боомилох бодлоготой гэдгийг хэн бүхэн мэднэ. Чухам тиймдээ ч гуравдагч аль нэг улсын томоохон хөрөнгө оруулалт болгоныг тойрч хийрхсэн улс төр байнга гарч байдаг. Тухайлбал, Оюу Толгойтой холбоотой Айванхо Майнз, Рио Тинто хоёрыг боргосоор энэ баялаг ордыг ашиглах явдал гурван жилээр хойшлоод байна. Гэтэл Эрдэнэтийн уурхайн талаар хэн ч ингэж хэрүүл хийхгүй байгаа агаад Эрдэнэтийн хувьчлал, тэр дотроо Оросын талын хувьчлал ямар болоод, манай Эрдэнэтийн 49%-ийг хэн гэдэг этгээд эзэмшдэгийг хэн ч ойшоохгүй байна. Монголын төмөр замын тухайд ч бас ийм л байгаа. Тэгэхээр Оюу Толгой, Таван Толгойг тойрсон улс төр хоёр хөршийн захиалга байж магадгүй гэсэн сэжиг байдаг нь санамсаргүй зүйл биш юм.

Ашиг сонирхлын үүднээс бодвол АНУ болон Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг улсад манайд өнгөт хувьсгал хийх сонирхол байхгүй. Тухайлан, АНУ-ын хувьд энэ самууныг дэмжихгүй байх хоёр шалтгаан бий. Нэгд, өнөөгийн засгийн газрын бодлого өөрчлөгдөхгүй байх нь АНУ-д ашигтай. Ядаж л Ирак руу цэргээ явуулж байхын тулд, Монголын энэ бодлогыг тогтвортой байлгахын тулд одоо байгаа засгийн газар тэдэнд хэрэгтэй. Хувьсгалаар гарч ирсэн нэгэн өнөөгийн бодлогыг 180 хэм эргүүлээд хаячих эрсдэлтэй. Хоёрт, Айванхо Майнз гэх мэт умард америкийн компаниудын ашиг сонирхлын эсрэг явж байгаа Батзандан нарыг АНУ дэмжих нь уулаасаа утгагүй. Иймээс оросуудын "ноолуурын хувьсгал" гэж хочлоод, АНУ-ын өөр нэг өнгөт хувьсгал амжилтгүй боллоо гэж тавлаад байгаа нь худлаа юм. 7 сарын 1-ний үйл явдал ямар ч агуулгаараа АНУ-тай холбоогүй, холбоотой байх ч үндэсгүй байна.

Чадварынх нь үүднээс бодвол Хятад лав ийм юм хийж чадахгүй. Нэг талаасаа, Бээжинд олимп болж байхад хойд хөршдөө асуудалтай байвал тэдэнд таатай нөлөөлөхгүй. Нөгөө талаас, Түвд, Шинжаан зэрэг мужид нь салан тусгаарлах хөдөлгөөн өрнөөд тэрийгээ арай гэж дарж байгаа мөртөө бас Монголын сонгуулийг үймүүлэхийг санаархана гэвэл хүний санаанд оромгүй. Гуравт, хамгийн гол нь хятад одоогоор ийм үймээнийг аль нэг оронд хийх чадваргүй юм. Лаос, Камбож, Бирм, Филиппин дэх Маоистуудыг эс тооцвол тэд гадаад улс руу дорвитой хутгуур хийж байсан зүйл үгүй. Тэр бүү хэл, тэдгээр маоист хөдөлгөөн Мао Зедуны үед л хүчтэй байснаас биш, түүнээс хойш үндсэндээ гэмт хэргийн жижиг бүлэглэл болж хувирснаас цаашгүй. Сонгуулиар далимдуулан дотоодод нь хөдөлгөөн үүсгэж ингэж цэвэрхэн хийх чадал үнэндээ Хятдад байхгүй, байлаа ч гэсэн одоохондоо тэгэх сонирхолгүй байгаа.

Харин ашиг сонирхол, чадварынх нь үүднээс бодвол Оросууд л 7 сарын 1-ны самууныг тарьсан байх бүрэн үндэстэй.

Ашиг сонирхлын талаас нь үзвэл сүүлийн 18 жилийн турш алдсан монголын эдийн засаг дахь хяналтаа сэргээх асар их сонирхол тэдэнд бий. Баярын засгийн газар гарч ирмэгцээ л Таван Толгойн лицэнзийг авч оросуудад өгөх гэж байна гэсэн хардлага их түгсэн. Оросын 100 бензин колонкийг оруулж ирнэ гэж баахан зүтгэсэн. Чадахгүй болмогцоо нууцаар орос руу нисээд Росатомын ерөнхийлөгч, өмнө нь ерөнхий сайд байсан Кириенкотой уулзаад юу ч болоогүй юм шиг эргэж ирсэн. С. Баяр оросын төлөө илэрхий зүтгэж, тэдэнтэй нууцаар сүлбэлдээд байгаа нь их сэжигтэй байгаа юм. Ийм үймээн гаргаж, эвлэгхэн дараад С. Баярт улс үндэстнээ аврагч цол өгч, Монгол төрийн оройд гарамгай зүтгэлтэн болгож эгнэгт хадаад ард нь Таван Толгой, Асгат зэрэг аль өнгөтэй өөдтэйг минь цөлмөх санаа оросуудад байхыг үгүйсгэх аргагүй.

Чадварын талаас нь үзвэл орост хуучин КГБ-ийн сүрхий бүтэц одоо болтол хадгалагдаж байгаа агаад ерөнхийлөгч Путины үед бүр ч сэргэж "тэнхээрсэн" билээ. КГБ байгуулагдсан цагаасаа л гадаад улсад "хувьсгал хийж" ирсэн бөгөөд энэ бол үндсэн ажил нь юм. Хорьдугаар зууны туршид энэ байгууллага Ази, Африк, Латин Америк даяар хувьсгалын тохироо бүрдүүлж, хувьсгалаа хийсээр ирсэн баялаг туршлагатай. Энэ туршлагадаа дулдуйдан Төв Азийн дарангуй дэглэмтэй хэдэн улсын ерөнхийлөгчийг гозойтол нь атгаж байна.

Белорусьт тэд ийм л юм хийсэн шүү дээ. Лукашенко гэж этгээдийг оросууд л тэтгэж байж гаргасан. Өнөөдөр ерөнхийлөгч нэртэй хязгааргүй эрхтэй эзэн хаан шиг хүн Белорусийн бүх баялагийг орос руу урсгаж, өөрөө дундаас нь цуслаад сууж байна. Белорусийн ардчилал мөхөөд зогсохгүй, тусгаар тогтнол нь устахад тулж Орост нэгдэх тухай яриа ч гарч байсан. Оросууд ингэж үймүүлээгүй бол Белорусь өнөөдөр хөрш зэргэлдээ Латви, Литва, Эстонтой адил өрнөдийн хэв маягтай улс болчихсон, ардчилалтайгаа, эдийн засагтайгаа улс шиг улс байх байлаа. Ийм хувь заяаг бидэнд орос ах нар бэлдээд байна уу даа?

Нэг ийм онигоо байдаг юм. Египедийн ерөнхийлөгч асан Анвар Садатын эхнэр хадагтай Садат утас дуугарахаар нь авч гэнэ ээ. Утасны цаана Брежнев ярьж байна. "Хадагтай Садат танай нөхөр гэмт халдлагын улмаас нас барсанд гүн эмгэнэл илэрхийлье. Анвар Садат олон улсын бовьшевик ажилчны хөдөлгөөний нэр удирдагч хүн байлаа ..." гээд ярих гэтэл Садат авхай гайхаад "манай нөхөр энд баярын жагсаалд орох гээд ёслолынхоо хувцасыг өмсөөд л зогсож байна шүү дээ" гэж гайхан дуу алдаж гэнэ. Брежнев мэгдэн сандарч, гайхшираад утсаа түргэн гэгч тавьжээ. Нэг цагийн дараа ерөнхийлөгч Анвар Садат Египедийн үндэсний баярын өдөр цэргийн жагсаал үзэж зогсоход нь жагсаалд явсан цэргийн машинаас гар бөмбөг шидэж түүний амийг хөнөөсөн юм. Брежнев Москва Каирын цагийн зөрүүг ойлголгүй, урьдчилж утасдаад КГБ-ийн ажлыг нураах шахжээ.

Яг энэ шиг өнөөдөр ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Говорин 7 сарын 1-ний үйл явдлыг Ардчилсан хүчин захиалагчдийнхаа өмнө нэр нүүрээ барахдаа хийсэн ажил хэмээн мэдэгдэж байна. Энэ үйл явдалд хэн буруутай гэдгийг шүүх тогтоогүй байхад Оросын элчин ингэж ярьж байгаа нь Брежнев Садатын амийг хөнөөхөөр зэхчихээд, КГБ ажиллагаагаа эхлээгүй байхад нь утсаар ярьж эмгэнэл илэрхийлсэн шиг юм болж байх шиг. Хамгийн сонирхолтой нь ОХУ элчин манай аль нэг улс төрийн намыг дэмжиж, буруушааж, бүр захиалагчтай нь ярьж байгаа нь манай улсын дотоод хэрэгт оролцож, олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээг зөрчиж байгаа хэрэг юм. Венийн конвенцийн дагуу Оросын элчингийн яриаг ОХУ-ын албан ёсны байр суурь гэж үзэх ёстой бөгөөд ийнхүү манай дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож байгаа Говоринийг persona non grata өгч, хөөн явуулбал зохилтой гэдгийг миний бие олон улсын эрх зүй судалсан хүний хувьд хэлмээр байна. Гэвч С. Баярын засгийн газар манай дотоод хэрэгт илэрхий оролцоод байгаа Говоринийг хаацайлж байгаа явдал бол энэ засгийн газар монголын төлөө бус харин оросын төлөө ажиллаад байна уу гэсэн хардлагыг бүр их төрүүлж байгаа байна.

Оросын хөрөнгө оруулалтыг дэмжиж, өсөн буй хятдын эдийн засгийн нөлөөг саармагжуулах явдал Монгол Улсын үндэсний ашиг сонирхол мөн боловч нэгд, Говорин мэтийн овилгогүй этгээд доромжлоод байхад монголыгоо өмөөрдөггүй ерөнхий сайдтай байх хэрэггүй, хоёрт, оросын нөлөөг хятадыг тэнцүүлэхийн тулд нэмэхдээ Белорусийн араас орчихгүй байхыг ямагт бодох хэрэгтэй билээ. Үүнийг л санаж явууштай.

 

 

АНУ-Хятадын хоорондох валютын асуудал, Монгол Улсад холбогдох нь

ABSTRACT

DLRC Report for Parliament on

U.S. – China Currency Issue and Its Potential Relevance to Mongolia

This paper examines U.S. – China Currency Issue, where one of actual problems in these two countries' trade. Because of renmimbi does not float and Chinese government fixes its rate, renminbi stayed cheater than if it would have floated. This makes U.S. export to China expensive and Chinese export to the United States cheap. Consequently, the United States experiences a big trade deficit in its trade with China. U.S. politicians blame Chinese government for an artificially low-cost goods and unfair and harmful policy. But, Chinese government officials explain renminbi's weak exchange rate due to their interest to keep their economy stability as every country does.

Mongolia uses renminbi for its trade with China, while U.S. dollar for savings. Therefore, exchange rate between renminbi and U.S. dollar surely affects Mongolian economy, but how badly it affects we do not know since there is no reliable studies were done on this issue. Paper suggests Parliament of Mongolia and MongolBank to take initiative to clarify this issue and announce competitive research projects for search of possible solutions.

 

агуулга

ЮАНЬ-АМ.ДОЛЛАРЫН ХАНШИЙН АСУУДАЛ    2

ХОЁР ТАЛЫН ХОЁР ӨӨР СОНИРХОЛ    3

ЮАНЬ-АМ.ДОЛЛАРЫН ХАНШ МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСАГТ ХАМААРАХ НЬ    7

АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ    9

 

 

 

 

 

АНУ – Хятадын худалдаа жил ирэх тусам өргөжин тэлж байгаа агаад өргөжих тусам энэ харилцаанд улам олон бэрхшээлтэй асуудал босч ирж байна. АНУ-ын хятадтай хийх худалдааны алдагдал ихсэж, оюуны өмчийг хамгаалах талаархи Дэлхийн худалдааны байгууллагын шаардлагыг хангахгүй байгаагийн улмаас америкт хэдэн тэр бумын хохирол учирч, АНУ-ын хувьд ашиггүй, хохиролтой олон төрлийн бодлого, үйл ажиллагаа авч хэрэгжүүлж байгаа байдал, АНУ-ын чанар стандартыг үл хангах бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлж байгаа гэх мэт маш олон төрлийн асуудал байгаа юм (Morrison March 7, 2008, 1). АНУ – Хятадын худалдаанд гарч байгаа эдгээр асуудал хятадтай хийж байгаа манай худалдаанд ч адилхан тулгарч байгаа билээ.

Энэ хоёр улсын худалдааны харилцаанд гарч буй эдгээр асуудлаас манай улсад хамгийн ноцтой хамаарах магадгүй асуудал бол юань-ам.долларын харьцаанаас үүсч буй маргаан юм. Манай улс БНХАУ-тай юаниар худалдаа хийж, харин хуримтлалаа ам.доллараар хийдэг тул энэ хоёр валютын зөрүүнээс манай эдийн засаг алдагдал хүлээгээд байгаа эсэхийг магадлах шаардлагатай. Үндэсний үйлдвэрлэл хөгжиж чадахгүй байгаа, инфляц байнга тогтвортой өсөөд байгаагийн чухал нэгэн хүчин зүйл энд ч байж болох талтай тул анхаарал хандуулбал зохистой байна.

Энэ өгүүлэлд юуны өмнө АНУ – Хятадын валютын асуудал гэж юу болохыг эхний хэсэгтээ тайлбарлаж, удаахь хэсэг нь чухам яагаад ийм асуудал үүсээд байгаа, хоёр тал ямар ашиг сонирхолтой байгааг өгүүлээд, сүүлд нь энэ асуудал манайд ямар хамаатай байж болох талаар асуудал дэвшүүлэхийг зорьсон болно. Үүнийг тэрлэхдээ, АНУ-ын Конгрессийн судалгааны алба (Congressional Research Service)-аас гаргадаг CRC Report for Congress илтгэлийг, тухайлан Labonte, Wayne M. Morrison Marc. China's Currency: A Summary of the Economic Issues. CRC Report to Congress RS21625, Washington D.C.: CRC Report, May 8, 2008., Morrison, Wayne M. "China-U.S. Trade Issues." CRC Report RL33536, Washington D.C., March 7, 2008., хоёр илтгэлийг суурь болгон авсан болно. Конгрессийн гишүүдийн захиалгаар АНУ- Хятадын валютын асуудал, АНУ – Хятадын худалдааны асуудлаар Конгрессийн судалгааны алба ойролцоогоор гурван сар тутам шинэчилсэн илтгэл гаргадгийг үзвэл энэ асуудал АНУ-ын улс төрчдийн хүрээнд чухалд тооцогддог нь дамжиггүй бөгөөд энэ өгүүлэлд хамгийн сүүлд гарсан илтгэлийг ашигласан болно.

ЮАНЬ-АМ.ДОЛЛАРЫН ХАНШИЙН АСУУДАЛ

АНУ-Хятадын харилцааны нэг том асуудал бол хоёр талын худалдааны тэнцэлд шууд нөлөөлж буй валютын ханш мөн. БНХАУ-ын юань уясан ханштай (pegged) бөгөөд ханшийг сагсанд авсан валюттай харьцуулан тун бага өөрчилдөг. Зарим тохиолдолд юаний ханшийг удирдлагатай хөвөх (managed float) ханш гэж тодорхойлох нь ч бий (Labonte May 8, 2008, 2). Харин АНУ-ын доллар бусад улстай хийж буй худалдааны тэнцлээс шалтгаалж ханш нь өөрчлөгдөж байдаг чөлөөт хөвөх ханштай юм. Ханш тогтоох ийм зөрүүнээс болж хоёр улсын худалдааны тэнцэл АНУ-ын талд ашиггүй гарч байгаа нь хоёр улсын хооронд маргаан тарьж, хоёр талын эдийн засгийн харилцааны нэг том асуудал болж байна.

Хэрэв БНХАУ-ын ханш чөлөөтэй хөвдөг байсан бол ийм асуудал гарахгүй байлаа. Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн онолын үүднээс бол АНУ БНХАУ-аас бараа татаж импортлох хэрээр юаний эрэлт ихсэж, улмаар юаний ам.доллартай харьцах
ханш өснө - юаний ханш хэт өсмөгц ам.доллараар юань худалдаж авах нь багасч — АНУ руу гаргах хятадын экспорт буурч – үр дүнд нь юаний ханш буурна, ийм байдлаар тогтворт ханш тогтож
АНУ – БНХАУ-ын худалдаанд тэнцвэртэй, харилцан ашигтай харьцаа тогтох юм. Энэ бол аль ч зах зээлийн улсад байдаг эрүүл үзэгдэл, зах зээлийн хууль.

Даанч БНХАУ-ын юаний ханш хөвдөггүй учир дээрхи хууль үйлчлэхгүй, АНУ худалдаандаа байнгын алдагдал хүлээж байна. АНУ – БНХАУ-аас бараа татаж импортолсон ч юаний албан ёсны ханш чангарахгүй байгаа тул зах зээл дээрхи юаний ханш буухгүй байна. АНУ-ын импорлогчид хямд юань худалдан авч, хямд бараа БНХАУ-аас татаж байгаагаас АНУ худалдааны алдагдалд орох боллоо.

Энэ байдал АНУ-ын үндэсний үйлдвэрлэл, эдийн засагт хүчтэй цохилт болж уналтад нөлөөлж буй хүчин зүйл болж байгаа юм. Хоёр улс нийт 2007 онд 387 тэр бум ам.долларын худалдаа хийжээ. Ингэснээрээ хятад японоос илүү АНУ-ын хамгийн том экспортын зах зээл болж, канадаас илүү хамгийн том импортын сурвалж боллоо (Morrison March 7, 2008). Хятад АНУ-ын нийт гадаад худалдааны 16,7% ийг эзэлдэг авч гадаад худалдааны нийт алдагдлын 29%-ийг буюу бараг гуравны нэгийг нь бий болгодог ажээ (Labonte May 8, 2008, 5).

Сүүлийн хорин жилийн турш АНУ-ын хуримтлалын ДНБ-дээ эзлэх жин аажмаар багасч байна. Нэг талаасаа АНУ-ын бүтээмжийн өсөлт өндөр, эдийн засгийн суурь хүчтэй тул хөрөнгө оруулалт их татаж байна. Нөгөө талаас, америкчуудын өрхийн хуримтлалын хэмжээ уулаасаа бага байдаг агаад засгийн газрын төсвийн алдагдал нийт хуримтлалын хэмжээг улам бүр бууруулж байна (Labonte May 8, 2008, 5). Нэгэнт АНУ-д хуримтлал бага учраас гадаадын компаниуд өөрийн хуримтлалаа хөрөнгө оруулалт болгон АНУ руу юүлж байгаагаас худалдааны алдагдал бий болж байгаа юм. Гэхдээ энэ хэдийгээр хөрөнгө оруулалтын өгөөж гадаадынхан руу урсаж байгаа хэдий ч америкчууд гадаадын хөрөнгийг ашигласнаар хөдөлмөрийн өгөөж америк руу урсаж байна (Labonte May 8, 2008).

Хятадын статистикийг үзвэл экспортын бараа бүтээгдхүүн үйлвэрлэж байгаа үйлдвэрүүдийн талаас илүү хувь нь гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд байгаас олонхи нь хятадын хямд ажиллах хүчийг ашиглах зорилгоор байгуулагджээ. Тиймээс хөрөнгө оруулалтын өгөөж нь гадаадынхан руу урсдаг. Компаниуд хөрш зэргэлдээ улсаас нь түүхий эдээ татаад хятдад угсардаг байна. Үүний үр дүнд хятад Тайвань, Өмнөд Солонгос, Япон зэрэг зүүн азийн хөрш орнуудтайгаа худалдааны алдагдалтай байдаг атлаа хэрэглээ өндөртэй АНУ зэрэг улстай худалдааны ашигтай байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл, АНУ-ын хятадтай хийж буй худалдааны алдагдлын гол шалтгаан бол БНХАУ-ын хонжоо хайсан шударга бус худалдааны бодлого гэхээсээ илүүтэй хятад өөрөө гадаадын компаниуд ашиг олох түшиц газар болж хувирсанд оршино.

ХОЁР ТАЛЫН ХОЁР ӨӨР СОНИРХОЛ

Хоёр тал хоёул асуудлын мөн чанар ялгааг сайтар ойлгож байгаа нь дамжиггүй авч энэ асуудлыг шууд шийднэ гэдэг хэтэрхий амаргүй даваа юм. Юаний ханшийг тогтвортой байлгах нь хятдын хувьд эдийн засгийн хөгжлийн асуудлаар зогсохгүй улс төрийн тогтвортой байдлын асуудал билээ. Тиймээс юанийг аажмаар чөлөөтэй хөвдөг болгох талаар ярьж байна. Гэтэл АНУ-д тийм удаан хүлээж суух цаг үнэндээ байхгүй, хятдыг шударга бус наймаа хийж байна хэмээн шүүмжлэх ажээ. Энэ хоёр улсын байр суурь, сонирхлыг товч тайлбарлая.

ХЯТАДЫН СОНИРХОЛ

Хятадын тал юаний ханшаа хөвүүлэхгүй, чангалахгүй байгаагийн шалтгаан бол экспортоо дэмжих гээд байгаад бус харин эдийн засгийн тогтвортой байдлаа юаний тогтвортой ханшаар дэмжихэд оршино гэж тайлбарлаж байна. Юаний ханшийг хөвдөг болговол хятадын эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг таамаглах аргагүй. Үйлдвэрийн дийлэнхи нь экспортын чиглэлтэй учир хөвөх ханш руу шилжвэл тэдгээр үйлдвэр ашиггүй болж хятадын эдийн засаг бүхэлдээ уналт, хямралд орох аюултай байгаа юм. Нөгөө талаар хятадын банкны систем дорой бөгөөд хуралдсан өрийн сүлжээг зах зээлийн аргаар, чөлөөтэй хөвөх ханштай мөнгөөр барагдуулах боломж хомс юм (Labonte May 8, 2008, 3). Түүнчлэн юань чангарвал, хөдөө аж ахуйн импортод бүтээмж муутай хятадын тариачдыг сүйрэлд хүргэж болзошгүй (Lan May 1, 2008, 31).

Эдийн засгийн тогтвортой байдал хятдад улс төрийн тогтвортой байдлын үндэс болж байдаг. Хэрэв юаний ханшийг чөлөөлвөл ажилгүйдлийг нэмж, бага орлоготой үйлдвэрүүдийг сүйрүүлж, нийгэмд үймээн тарьж магадгүй юм. Улсын үйлдвэрийн газрын шинэчлэлийн үр дүнд ажилгүйчүүдийн тоо эрс нэмэгдэж, тэр хэрээр зарим хотод эсэргүүцэл гарах нь нэмэгдэж байгаа юм. Ийм хэсэгчилсэн шинэчлэл зарим газар ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй байтал юаний ханшийг чөлөөлвөл бүх эдийн засагт нөлөөлөх учраас бүр ч аюултай, эрсдэлтэй алхам болно.

Гэхдээ БНХАУ-ын засгийн газар юанийг илүү уян хатан, болгох дотоод эдийн засгийн шаардлага байгааг зөвшөөж байна. Дотоодын хэрэглээг урамшуулах замаар алс хөдөөгийн амьдралыг сайжруулахад юаний хатуу ханш муу нөлөөлж байгааг Орчин үеийн улс төр судлалын хятадын хүрээлэнгийн судлаач Лью Хонжунь дурдаад, цаашдаа хөвөх ханш руу орохоос өөр замгүй гэдгийг ч тэмдэглэжээ (Lan May 1, 2008, 31).

БНХАУ юаний ханшийг аажимдаа чөлөөлөх бодлого барьж байна. 2005 оны 7 сарын 21-нд өмнө нь хатуу тогтоодог байсан юаний ханшийг "сагсанд авсан хэд хэдэн валютын зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтийн харьцаанд нийцүүлдэг" болгоно гэж зарлан (Morrison March 7, 2008, 13), уясан ханш (peg) руу шилжүүлсэн юм. Энэ сагсанд ам.доллар, иен, евро, вон зэрэг хэд хэдэн валют орж байлаа. Ингэж зарласны дараахан ам.доллартай харьцах ханш 8,28 байснаа 8,11 болж, 2,1%-р чангарчээ. Энэ бодлогын дагуу юаний ханшийг өдөрт 0,3% аар өөрчлөгдөж байхыг зөвшөөрчээ (Labonte May 8, 2008, 2). 2005 оноос хойш юань асар хурдтай өсч байгаа боловч ханшийг нь барихын тулд асар их хэмжээний интервенц хийж байна. 2008 оны 5 сарын 8-нд юаний ам.доллартай харьцах шинэ ханшийг 8,11-ээс 7,00 болгож 16% чангалжээ. Үүний дүнд 2008 оны 1 сараас 2 сар хүртэл Хятадаас татсан АНУ-ын импорт өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 3,3% өсч Хятад руу гаргах АНУ-ын экспорт 29,3% унажээ (Labonte May 8, 2008, 2).а

ХЯТАДЫН ЮАНИЙ БОДЛОГЫН ЭДИЙН ЗАСАГТ НЬ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ

Юань ам.доллартай харьцуулахад хямд байгаа тул АНУ-д гаргах хятадын бараа хямд байж, хятадын эдийн засагт экспортын чиглэлийн үйлдвэр хөгжих үндэс болж байна. Хэрэв юань зах зээлийн жамаар хөвдөг байсан бол юань-ам.долларын харьцаа одоо байгаагаас 15% - 40% илүү, магадгүй түүнээс ч илүү болж АНУ – Хятадын худалдааны харьцаа тэнцвэртэй байх байлаа. Түүнчлэн ханшийн зөрүүнээс үүсэх эрсдлийг арилгасны улмаас гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх гол сурвалж болж байна (Labonte May 8, 2008, 3).

Юаний ханш тогтвортой байгаа учраас юань Зүүн Азидаа америк доллар, евро, японий иений дараа орох "хатуу валют" болох болжээ хэмээн Хятадын нийгмийн ухааны академийн Санхүү, банкны хүрээлэнгийн судлаач Цао Хонхуй дүгнэж байна (Lan May 1, 2008, 31). Лаос, Вьетнам, Казахстан, Монгол, Хонконг, Оросын алс дорнодод юаний хадгаламж нээдэг болжээ. Цаашилбал, хятадтай хиллэдэг бүх оронтой юаниар худалдаа хийдэг болсныг Хятадын ардын банк 2004 оны 12 сард тэмдэглэсэн агаад хил орчмын худалдаанд юань "бүс нутгийн гүйлгээний валют" болсон байна (Lan May 1, 2008, 31). Гэхдээ хятадын дотоод эдийн засгийн онцлог юанийг олон улсын гүйлгээний валют болоход тээг болж байна (Lan May 1, 2008, 31).

Гэхдээ юаний ханшийг зохиомлоор сул байлгах нь хятадын эдийн засагт дандаа сайн нөлөөлж байгаа гэвэл эндүүрэл болно. Юаний ханш өндөр байгаа учир үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, эд ангийг гаднаас авахад үнэтэй болгож байгаа тул үйлдвэрлэл, техник, технологийн эдүгээчлэл удааширч, хоцрогдох үндэс болж байна. Түүнчлэн экспорт ашигтай байгаа учраас дотоодын хэрэгцээнд зориулсан бараа бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл дампуурч, түүнийг импортоор орлуулах боломжгүй болжээ. Хятадын засгийн газар юанийхаа ханшийг барьж, доллар худалдан авахын тулд асар их бэлэн мөнгө эдийн засагт нийлүүлж байна. Энэ хэрээр арилжааны банкууд зээл өгөх нь ч их байна. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулагчид ч юань цаашдаа чангарсан хэвээр байна гэсэн итгэлээр валютын арилжаа хийж байна. Ийнхүү асар их мөнгө эдийн засаг руугаа юүлж байгаа нь нэгэн цагт инфляцийг хөөрөгдөж, хөрөнгө оруулалтыг дампууруулж, чанаргүй зээл дампуурах аюул руу хөтөлж байгаа юм (Labonte May 8, 2008, 3).

 

АНУ-ЫН СОНИРХОЛ

АНУ шударга худалдаа хийх сонирхолтой байна. Конгрессийн олон гишүүн хятадыг гадаад валют, тухайлан ам.доллар ихээр хуримтлуулж, хятадын экспортыг юаний ханшаа сулруулах замаар дэмжиж байна хэмээн буруушааж байгаа юм. Одоо байгаа юань-долларын ханш зохист хэмжээнээсээ буюу юань чөлөөтэй хөвдөг байсан бол тогтох ёстой байсан зах зээлийн тэнцвэрт ханшаас даруй 15-40%, магадгүй түүнээс ч доогуур зохиомлоор тогтоогдсон гэдэг. (Labonte May 8, 2008, 1). Энэ ханш АНУ-ын хятадтай хийх худалдааг алдагдалд оруулж, АНУ-ын алдагдал 2007 онд 256 тэр бум ам.долларт хүрсэн байна. АНУ-ын үйлдвэрлэгчид хятадын "зохиомол" ханшаар албаар хямд хийсэн бүтээгдэхүүнтэй өрсөлдөх хэрэгтэй болж байгаа нь шударга бус юм гэж эсэргүүцэж байна. Зүүн азийн орнууд ч хятадын бараатай өрсөлдөхийн тулд валютынхаа ханшийг ам.доллартай харьцуулахад сул байлгаж, байнга интервенц хийх болсон нь тэдгээр улстай хийх худалдааг ч мөн алдагдалтай болголоо (Labonte May 8, 2008, 2) (Morrison March 7, 2008, 12).

Хятадын юаний ийм бодлого тус орны хөгжлийн эхний шатанд зохимжтой байж болох ач өнөөгийн хэмжээ, дэлхийн эдийн засагт эзлэх хятадын эдийн засгийн хэмжээг авч үзсэн ч хэтэрхий шударга бус байгааг АНУ-ын улс төрчид шүүмжилдэг (Labonte May 8, 2008, 2).

ХЯТАДЫН ЮАНИЙ БОДЛОГЫН АМЕРИКИЙН ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ

Хятадын юаний бодлого АНУ-ын экспортлогч, импортыг орлох бараа үйлдвэрлэгчдэд хүнд тусч байна. Хятад юаний ханшаа зохиомлоор сул барьж байгаа учир хятадын бараа хямд, харин АНУ-ын бараа үнэтэй болж, америкийн үйлдвэрлэгчид өрсөлдөх чадваргүй болж байна. Гэхдээ АНУ-ын эдийн засгийн бүтцэд үйлдвэрлэгчдийн эзлэх байр суурь улам бүр суларч, харин үйлчилгээний эзлэх байр суурь нэмэгдэж байгаа бүр 1960-аад оноос эхэлсэн хандлага бий. Эдийн засгийн бүтцийн энэ өөрчлөлтөд хятадын юаний бодлого улам хүчтэй нөлөө үзүүлж байна.

Нөгөө талаар АНУ-ын эдийн засагт ашигтай байгаа зарим тал бий. Юун түрүүнд хямд бараа авах боломжтой болсон хэрэглэгчид ханамжтай байна. Ам.доллар үнэтэй, юань хямд байгаа учраас америкийн хэрэглэгчдийн худалдан авах чадвар өсчээ. Хүн ардын хангалуун амьдралыг тухайн орны үйлдвэрлэж байгаа бараа бүтээгдхний тоо хэмжээгээр бус, харин хэрэглэж байгаа тоо хэмжээгээр хэмждэг тул ийм үзүүлэлт америкчуудын хангалуун амьдралын түвшинг өргөж өгч байгаа юм. Түүнчлэн, хятадаас эд анги, түүхий эд татаж авдаг үйлдвэрүүдэд ашигтай байгааг дурдах хэрэгтэй.

Ам.долларын ханш суларч байгаа нь АНУ-д хөрөнгө оруулалт хийвэл ашигтай болгож байна. 2002 оноос хойш 25% унаад байгаа агаад жилд дундажаар 2,0-5,0% унаж байсан доллар 2007 оны 1 сараас 12 сар хүртэл 9% унаж хурдаслаа (Elwell May 6, 2008, 1). Энэ явц цаашдаа үргэлжилвэл ам.долларын хямралд хүргэх эсэх талаар нэлээн олон онолчид маргалдаж байна (Elwell May 6, 2008).

Нөгөө талаар хятдууд АНУ-ын засгийн газрын бондыг ихээр худалдан авч төсвийн алдагдлыг нь нөхөж өгч байна. 2007 оны сүүлээр АНУ-ын засгийн газрын 406 тэр бум ам.долларын бондыг худалдан авснаараа Хятад Японы дараа орох хоёр дахь хамгийн том худалдан авагч боллоо (Morrison March 7, 2008, 12). Энэ хэмжээ 2008 оны 2 сар гэхэд 487 тэр бум ам.доллар хүрлээ. Ингэж өссөн нь АНУ-ын засгийн газрыг бондынхоо хүүг багасгах боломж олгож байна (Labonte May 8, 2008, 4).

Нийт дүндээ хятадын юаний ханшаа "зохиомлоор" сул барьж байгаа явдал АНУ-ын эдийн засагт бүтцийн өөрчлөлт авчирч магадгүй байна. Хятадтай харьцдаг, импортлогч компаниуд эндээс ашиг олж, харин экспорлогч компаниуд алдагдалд орж байна.

ЮАНЬ-АМ.ДОЛЛАРЫН ХАНШ МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСАГТ ХАМААРАХ НЬ

Юань-ам.долларын ханшийн асуудал манайд шууд хамаатай байж магадгүй юм. Учир нь бид худалдаагаа юаниар хийдэг атлаа хуримтлалаа ам.доллараар хийдэг. Тиймээс юаниар авсан барааныхаа үнийг ам.долларт шилжүүлж монгол төгрөгөөр зардаг. Эндээс монголчууд юань-долларын ханшийн зөрүүгээс шууд алдагдал хүлээж байгаа агаад магадгүй бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсч буйн нэг шалтгаан байж болох юм. Түүнээс гадна юань-ам.долларын харьцаанаас хүлээж буй манай алдагдал үндэсний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх боломж өгөхгүй байгаа нэг шалтгаан ч байж болно.

Ам.доллар 2007 онд юаньтай харьцуулахад 9% суларч, харин юань 2008 оны 5 сард ам.доллартай харьцуулахад 16% чангарсан нь төгрөгийн ханш төдийгүй манай эдийн засагт хэрхэн нөлөөлж байгааг судлах шаардлагатай юм. Юань 16% чангарсны дараа манайд үнийн идэвхитэй өсөлт ажиглагдаж, 5 сарын 16-ны байдлаар зах зээл дээр хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүний үнэ өмнөх сартай харьцуулахад 12,7% өссөн байна (Танилцуулга: 2008 оны 5 сарын 16-ны байдлаар n.d.). Юань-ам.долларын ханшийн зөрүү манай зах зээл дээр инфляц өсөхөд нөлөөлсөн томоохон хүчин зүйл болсон байж болзошгүй юм.

Юань-ам.долларын ханшийн зөрүү манайд тодорхой нөлөө үзүүлээгүй байж ч болох талтай. 2008 оны 4 сарын эцэс гэхэд төгрөг ам.доллартай харьцуулахад өмнөх оны мөн үеэс 0,01% чангарсан байна. Харин мөн хугацаанд юаньтай харьцуулахад 10,4% суларсан байна (Танилцуулга: 2008 оны 5 сарын 16-ны байдлаар n.d.). Үүнээс үзэхэд төгрөгийн юаньтай харьцах ханш сулрах явдал, ам.доллар юаньтай харьцах ханш сулрах явцтай адил шахуу байгаа ажиглагдаж байна.

Тиймээс энэ асуудлыг Монгол Улсын ашиг сонирхлын үүднээс нарийвчлан судлаж, цаашид манай улс хэрхэх талаар тодорхой шийдвэр гаргах хэрэгтэй байна. Магадгүй Зүүн өмнөд азийн орнуудын адил төгрөгийн ханшийг тухай бүр Монгол Банкаас зохицуулж байх арга хэмжээ авч болох юм. Зүүн өмнөд азийн орнууд АНУ-тай их хэмжээний худалдаа хийдэг тул тэр худалдаандаа тулгуурлан ам.доллар тэдний валютыг юаний эсрэг тогтвортой байлгах хүчин зүйл болж байна. Гэтэл манай улсын АНУ-тай хийдэг худалдаа хятадтай хийдэг худалдаанаас хэт дахин бага, тиймээс Зүүн өмнөд азийн орнуудын зохицуулалт манайд үр дүнгүй байж болох талтай. Гэвч ийм арга хэмжээ хэр ач холбогдолтой болохыг бас л нарийвчлан судлах шаардлагатай билээ.

Ямар боловч төрийн болон төрийн бус байгууллагын санаачлага, удирдлага, санхүүжилт дор холбогдох асуудлыг тулхтай судлах хэрэгтэй байгаа юм. Наад зах нь дараахь хэдэн асуултад хариулт авах хэрэгтэй байна: нэгд, АНУ – Хятадын валютын асуудал манай эдийн засагт үнэхээр нөлөөлж байна уу, тийм бол хэрхэн нөлөөлж байна вэ, хоёрт, Зүүн өмнөд азийн орнуудын интервенцийн бодлого хэр үр дүнтэй байгаа вэ, гуравт, Монгол Улс юань, ам.долларын тухайд ямар бодлого явуулбал зохистой вэ гэх мэт. Эдгээр сэдвээр нарийвчилсан судалгаа хийх талаар УИХ, Засгийн газар, Монгол Банк санаачлан судалгааны төсөл зарлан захиалж, манай их дээд сургууль, судалгааны хүрээлэн, хувийн компаниудын чадавхийг дайчлан хариулт хайж, зөвшилд хүрэх шаардлагатай байна.

 

АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ

Elwell, Craig K. "Dollar Crisis: Prospect and Implications." CRC Report RL34311, Washington D.C., May 6, 2008.

Labonte, Wayne M. Morrison Marc. China's Currency: A Summary of the Economic Issues. CRC Report to Congress RS21625, Washington D.C.: CRC Report, May 8, 2008.

Lan, Xinzhen. "It's All About the Money." Beijing Review, May 1, 2008: 30-31.

Morrison, Wayne M. "China-U.S. Trade Issues." CRC Report RL33536, Washington D.C., March 7, 2008.

"Танилцуулга: 2008 оны 5 сарын 16-ны байдлаар." Үндэсний статистикийн газар. http://www.nso.mn/v1/files/UNE080516.pdf (accessed 2008 оны 06 10).

 

ОДОН МЕДАЛЬ, ГАВЬЯА ШАГНАЛЫН СИСТЕМИЙГ ШИНЭЧЛЭХ ТУХАЙ

ABSTRACT

Honor system of Mongolia is widely criticized as a communist and contradicts with democratic public services and civil society.

Current Mongolian honor system is derived from Communist system modeled after Soviet honorary system. This system is outdated and even negatively affects public service as paper concludes. Government, namely, a ministry, instead of professional associations, values efforts of non-governmental functions such as art, business and others; and grants honorifics such as Meritorious Artist, Meritorious Lawyer or order of Hero of Labor and etc. Such honor system slows down process of emerging professional associations, which evaluate arts from professional viewpoint.

The paper further briefly introduces origins and history of western orders and medals and respective contemporary system. A brief recommendation for honor system reform concludes this paper.

 

А. Тулгарч буй асуудал

Монгол Улсад өнөө хэрэглэж буй гавьяа шагналын систем ардчилсан дэглэм, зах зээлийн эдийн засгийн шинж чанарт нийцэхгүй, иймээс төрийн шагналын нэр хүнд унаж, улмаар төрийн нэр хүндэд таагүй нөлөөлөх нь их болжээ. Түүнээс гадна, гавьяа шагналын системийг нийгмийн бүрэлдэн буй шинэ харилцаанд тохирсон, гол нь төрийн албыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн байхуйцаар өөрчлөх шаардлага илт тулгараад байна.

Шагналын системийг өөрчлөх явдал бол манай ардчилсан шинэчлэлийн нэг гол зорилт байх ёстойг зарим судлаачид хуучин коммунист системтэй байсан улсуудын жишгийг харгалзан тэмдэглэсэн байна. Нацист Германы үеийн шагналыг хэрэглэх хориотой байдгийн адил коммунист засгийн шагналыг хэрэглэхийг хорьдог, зүүвэл шийтгэдэг улс ч байдаг ажээ (Баярхүү, 2008). Энэ жишгийг харгалзвал

Нэгэнт хойд солонгосчуудтай хоёулхнаа сондгойрч үлдсэн бид энэ чигээрээ зүтгээд байх уу, эсвэл дэлхий рүү нэг өнгийж хараад өөрөөр зориглох уу (Баярхүү, 2008)

гэдгээ шийдэх цаг болсныг анхааруулсан байдаг. Умард Солонгост коммунист дэглэм оршин буй хэвээр учраас тэр хэвээрээ үлдсэн нь гайхах зүйл биш. Харин манай улсад хуучин шагналын тогтолцоо, шинэ нийгмийнхээ тогтолцоотой харшиж, улмаар улс төрийн популизмыг дэвэргэх үндэс болоод байна .

Амь ашиг ба төрийн шагнал

Өнөө манай улсад үйлчилж байгаа шагналын системийг хуучин коммунист дэглэмээс өвлөн авсан. Хуучин нийгмийн тогтолцоо, шагнал олгодог байсан зарчим өнөөдрийн манай нийгмийн тогтолцоо, шагналын зарчмаас тэс өөр билээ. Тиймээс төрийн үүрэгт үл хамаарах олон асуудал руу хутгалдан, хөндлөнгөөс оролцсон, тарамдсан шинжтэй байна.

Коммунист дэглэмийн үед хувийн өмч, хувийн бизнес гэдэг зүйл зарчмын хувьд байгаагүй учир өнөөдөр төрийн чиг үүрэгт огт хамаарахгүй олон салбарыг төрд зүтгэсэнд тооцон урамшуулдаг байлаа. Үйлдвэрийн ажилчин улсын төлөө ажилладаг байсан учир, улс түүнийг Хөдөлмөрийн гавьяаны одонгоор шагнаж байв. Дуучид нам төрийг магтан дуулдаг байсан тул улсын гавьяат жүжигчин, ардын жүжигчин цол өгдөг байв. Багш ардын боловсролын салбарт ажиллаж байсан учир ардын багш, тэргүүний багш цол авдаг байв. Судлаачид улсын шинжлэх ухааныг хөгжүүлдэг байсан тул шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан цол олгодог байв.

Өнөөдөр харин тэдгээр гавьяа цол ач холбогдлоо бүрэн алджээ. Ажилчин, үйлдвэр эрхлэгчид амь ашгийнхаа төлөө ажиллаж байгаа учир улс тэдэнд одон шагнах шалтгаан үгүй юм. Дуучид амь ашгийнхаа төлөө шоу тоглож, диск гаргаж байгаа тул төр тэднийг ардын жүжигчин, гавьяат жүжигчин цолоор шагнах шалтгаан үгүй юм. Багш нар хүүхдээсээ төлбөр аваад хичээл зааж ашиг хийж байгаа тул тэднийг төр хөндлөнгөөс шагнах шалтгаан үгүй юм. Судлаачид оньс зохион бүтээгээд патент, зохиогчийн эрхээ аваад түүнийгээ худалдаж байхад түүнийг улсаас урамшуулах шалтгаан үгүй юм.

Авилга, хээл хахууль

Коммунизмын үеэс төрийн нэрээр олгодог байсан гавьяа шагналын систем, төрийн нэр хүндийг түмний дунд унагаж байна.

Яам, тамгын албан хаагчид хэзээ ч урлагийн болон эрдмийн бүтээлийг мэргэжлийн түвшинд үнэлж чаддаггүй. Ардын болон гавьяат цол олгох явдал өнөөдөр мэргэжлийн байгууллагын тодорхойлолт, хөөцөлдлөгөөс шууд хамаардаг бөгөөд зарим тохиолдолд авилга, хээл хахуульд хүргэх нь ч цөөнгүй байна. Ийм байдал төрийн нэр хүнд түмний дунд унахад хүчтэй нөлөөлж байгааг анзаарахгүй байх аргагүй.

Коммунист дэглэмийн үед урлаг, боловсролын нэгж байгууллага санал гарган төрийн захиргааны төв байгууллага руу шагнал олгуулах тодорхойлолт илгээдэг байсан журам өнөөдөр хэрэгжихэд тун зөрчилтэй байна. Учир нь урлаг соёл, боловсролын бүх байгууллага хувийн болсон, амь ашгийн төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг: тэднийг харьялах төрийн захиргааны байгууллага байхгүй, байх ч учиргүй юм. Энэ зөрчлийг арилгахын тулд одон медалийн дүрэмд тухайн хүний харьяалагдах нутаг дэвсгэрийн байгууллагаас тодорхойлолт гаргахаар зохицуулсан байдаг (хавсралт, 1999, p. 2.4.г). Өөрөөр хэлбэл, гавьяат жүжигчин хэмээх мэргэжлийн цол олгохын тулд тэр жүжигчний амьдарч буй хорооноос тодорхойлолт гаргах шаардлагатай байдаг ажээ. Хороон захиргаа, урлагийн байгууллага хоёрын хооронд ямар харилцаа байдаг болоод хорооны захиргаа урлагийн мэргэжлийн цол олгох шийдвэр гаргах ёстой нь гайхмаар болоод утга учиргүй байгаа юм.

Шагнал болгоны дараа зөв хүнийг шагнаагүй, нүдээ олоогүй шагналын тухай ам дамжсан олон яриа урган гардаг нь төрийн нэр хүнд түмний дунд унахад мөнхүү нөлөөлж байна.

Улс төрийн популизм

Өнөөгийн гавьяа шагналын систем улс төрийн популизмыг хөөргөж байна. Нэр дэвшигчид урлагийнхныг сонгуулийнхаа ажилд ашиглаад оронд нь гавьяа цол өгөхөөр амалдаг болсон нь улсын өмнө тулгамдаад байгаа асуудлыг шийдэхэд бус харин зөвхөн улс төрийн популизмыг өөгшүүлэх хөшүүрэг болсон байна.

Ерөнхийлөгчийн сонгууль болгоны өмнө албан тушаал дээрээ байгаа ерөнхийлөгч "шагналын хур" буулган ирэх сонгуульд өөрийнхөө талд ажиллахыг урлагийнханд санал болгодог нь нууц бишээ (Баярхүү Д. , 2008)

"Тэргүүний тийм хүн" гэдэг цолыг угаасаа салбарын бүх яамд нь баруун солгойгүй, ялангуяа сонгуулийн наана тэр салбарын сайд нь тойрогтоо шуудай шуудайгаар нь аваачаад тараадаг (Баярхүү Д. , 2007).

Улс төрийн ийм популизмыг хязгаарлахын тулд УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж сонгуулийн компанит ажилд урлаг соёлын үзүүлбэр ашиглахыг хориглосон юм. Хэдийгээр сонгуулийн хуулиар хорьсон ч гэсэн "гавьяат", "ардын" гэх мэт цол хэвээрээ үлдвэл урлаг соёлынхон тэдгээр цолд "дөрлүүлсэн" хэвээр үлдэх агаад нэр дэвшигчээс амлалт өвөртөлсөн урлагийнхан улс төрийн популизмыг дэвэргэсэн хэвээр үлдэнэ. Түүнчлэн, одон медаль олгох явдлыг улс төрчдийн эрх мэдлээс салгаж, гагцхүү төрийн нарийн бичиг гэх мэт мэргэжлийн удирдлагынх нь мэдэлд шилжүүлэх шаардлагатайг дэврээд байгаа энэ популизм харуулж байна.

Иймээс гадаад улсын жишигт нийцүүлэн гавьяа шагналын системийг шинэчлэх шаардлагатай байна. Нэг талаас, төр гагцхүү өөртөө зүтгэсэн хүнд гавьяа шагналаа хүртээж: нөгөө талаас, зах зээлийн жамаар амь ашигаа гүйцээж буй хүмүүс үйл ажиллагаанаасаа ашигаа авах, хэрэв тэднийг урамшуулан хөхиүлэх хэрэгтэй бол салбарын мэргэжлийн сайн дурын хороод мэдэж шийддэг байх нь чухал юм.

Б. Монгол Улсын одон медаль , гавьяа шагналын түүх

Монгол Улс дорнын уламжлалын дагуу хэргэм цол олгож гавьяа шагнадаг байжээ. Уламжлалын дагуу Чингисийн угсааны алтан ургийн хүн тайж цол авдаг агаад тайжид хүргэн орсон хүнд тавнан цол өгдөг байжээ. Монгол Улс Манж Чин Гүрний харьяанд байхад хэтэрхий дөрвөн хэргэм хэмэээх ван, бэйл, бэйс, гүн хэргэмийг Чин гүрний төлөө зүтгэсэн этгээдэд шагнадаг байжээ.

Богд хаант засгийн үед Чин гүрний хэтэрхий дөрвөн хэргэмийг залгамжлан хэрэглэснээс гадна 1913 оноос Эрдэнийн очир одонг батлан олгодог болжээ. Энэ одон, Чингис хааны одон гэх гадаадын хаан агь нарт олгох зэрэг: Өндөр гэгээний одон гэх дотоодын ноёд ихэст олгох зэрэг: Түшмэдийн зэрэг гурван зэрэг, тус бүртээ хуваагдаж, нийт 12 зэрэглэлтэй байжээ (Тэрбиш, 1977, p. 8). Эрдэнийн очир одон орчин үеийн шагналын системийг бий болгохдоо Манж Чин Гүрнээс уламжлан Богд хаант засгийн үед хэрэглэж байсан хэтэрхий дөрвөн хэргэмийг орчин үеийн хаант улсын гавьяа шагналын хэлбэрт шилжүүлэх оновчтой хувилбар байсныг тэмдэглэх хэрэгтэй.

Ардын засгийн анхны жилүүдэд Богд хаант засгийн хэтэрхий дөрвөн хэргэм, Эрдэнийн очир одонг хэрэглэж байсан ч 1925 оноос ЗХУ-ын одон медалийн системийг дуурайлган гавьяа шагналын системийг үүсгэсэн нь өнөөг хүртэл хадгалагдаж байна. 1925 онд анх Цэргийн гавьяаны, Бичгийн гавьяаны гэсэн хоёр одонг батлан гаргажээ (Тэрбиш, 1977, p. 18). Цэргийн гавьяаны одон хожим Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон хэмээн, харин Бичгийн гавьяаны одон нь Аж ахуйн гавьяаны, хожим Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон хэмээн нэршжээ.

БНМАУ-ын гавьяа шагналын системийг: төрийн, яамны, салбарын хэмээн: олгох хэлбэрээр нь: одон, медаль, цол хэмээн ангилж болно.

Өнөөдөр одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 148 дугаар зарлигаар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм"-ээр зохицуулж байна. Энэ зүйлийн Хоёрдугаар бүлэгт зааснаар Төрийн эрхэм дээд цол гэдэгт "БНМАУ-ын Баатар", "БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар" цол, Хүндэт цол гэдэгт "БНМАУ-ын Ардын зүтгэлтгэн", "БНМАУ-ын гавьяат зүтгэлтэн", "БНМАУ-ын сансрын нисгэгч" хэмээх цол байна (БНМАУ дүрэм, 1990). Мөн дүрмийн Гуравдугаар бүлэгт зааснаар дараахь төрлийн одон байх агаад, үүнд:

• "Сүхбаатарын одон",
  
• "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон",
  
• "Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон",
  
• "Алтан гадас одон",
  
• "Цэргийн гавьяаны одон",
  
• "Алдарт эх I одон",
  
• "Алдарт эх II одон" зэрэг болно (БНМАУ дүрэм, 1990)
  

Дүрмийн Дөрөвдүгээр бүлэгт медалийг тоочин заасан байх агаад манай улсад өнөө мөрдөгдөж байгаагаар бол дараахь төрлийн медаль байна.

• Хөдөлмөрийн хүндэт медаль,
  
• Цэргийн хүндэт медаль,
  
• Шударга журам медаль,
  
• Найрамдал медаль,
  
• Атарчдын алдар медаль,
  
• Түүхт ойн медалиуд (Ардын хувьсгалын ой, Халхын голын ой гэх мэт),
  
• Ахмад дайчин медаль,
  
• Дайчин алдар I, II, III гэсэн медаль байна (БНМАУ дүрэм, 1990)
  

Үүнд одон медалийг зүүн дээд энгэрт зүүх ба харин салбарын гавьяат цол тэмдгийг баруун дээд энгэрт зүүнэ. Одонг зүүхдээ эхлээд Сүхбаатарын одон, дараа нь Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Байлдааны гавьяаны одон, Алтан гадас одон, Алдарт эх нэг, хоёрдугаар одонг баруунаас зүүнш дараалуулан зүүх ба харин медалийг эхлээд Байлдааны хүндэт медаль, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Шударга журам медаль, Найрамдал медаль, Халх гол медаль, Бид ялав медаль, түүний араас ойн медалиудыг улсын ой, Зэвсэгт хүчний ойн гэхчилэн мөнхүү баруунаас зүүнш дарааллаар зүүнэ (Тэрбиш, 1977, p. 107).

Өнөөгийн энэ систем өмнөх коммунист системийн хэв шинжийг хадгалсан юм. Тухайлбал, Улсын баатар цолыг анх 1934 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс гаргасан бөгөөд хожим бараг бүх коммунист улсад жишиг болон тогтсон юм. Гэвч коммунист дэглэм нуран унасны дараа хуучны бараг бүх коммунист орон Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, Ардын болон гавьяат зүтгэлтэн цолыг хүчингүй болгосон юм. Өнөөдөр зөвхөн ОХУ, Төв Азийн авторитарь дэглэмтэй улсуудад л эдгээр цол оршиж байна.

В. Гадаад улсын гавьяа шагналын жишиг, журам

Гадаад улсад гавьяа шагналын журам анх гарахдаа шашин төрийг хослож байх үед үүссэн бөгөөд гавьяа байгуулсан цэргийг шашний ордон (рыцарьский орден, khight's order) хэмээх бүлгэмд элсүүлж, тухайн ордынхоо тэмдгийг чимэн зүүх эрх өгдөг байжээ. Иймээс одон тэмдгийг өрнийн бүх хэлэнд шашин, цэргийн ордны адил орден, order хэмээн нэрлэдэг байна. Их Британ эртнийхээ энэ уламжлалыг сахин Шотландын ордон, Английн ордон, Хадагтайн ордон хэмээх шагналын сүлжээ байна. Мөн Германы Төмөр загалмай одон ч ийм түүхтэй билээ.

Орчин үед төрийн төлөө гавьяа байгуулсан энгийн хүнд уламжлалт шашний ордонд элсүүлсний тэмдэг болгон одон гардуулдаг болжээ.

Одонгийн зорилго

Одонгийн гол зорилго бол олгож буй шашин, цэргийн бүлэглэлийг үнэн зүтгэлт гишүүдээр бэхжүүлэх явдал байснаа хожим төрийн алба, түүний дотор цэргийн албыг бэхжүүлэх нэгэн онцгой хэлбэр болон хөгжсөн байна (Knighthood and Nobility, 1996). Эзэн хаан амиа золиослосон цэргийн гавьяаг мөнгөөр үнэлэх боломжгүй тул нэгэн насаар нь ивээлдээ авсны тэмдэг болгож эзнийхээ овгийн сүлдийг хуяг, бамбай дээр нь тавихыг зөвшөөрдөг байсан юм .

Өнөөг хүртэл Британийн эзэн хааны ордонд Англикан сүмийн болон Шотландын одон эртний заншлаа хадгалан тусгай нөмрөг, ямбаны хувцас өмсөн, шашний зан зүйл үйлдэх нь хэвээр байдаг. Гавьяа байгуулсан нэгнийг эдгээр одонгийн гишүүн болгон адислаж, түүний тэмдэг болгон одон шагнадаг билээ. Одонг ихэвчлэн эзэн хаан тэргүүлэх бөгөөд тодорхой тооны гишүүнчлэлтэй, гишүүд нь дотроо зэрэг дэвтэй, хэнийг гишүүн болгохыг гагцхүү одны эзэн мэдэж шийднэ. Тухайлбал Британийн хатан хааны толгойлдог одонгуудын нэгэн болох Гартерийн одон дотроо гурван гүн, гурван барон, гурван хөлөг баатартай: түүнээс гадна засагч, тамгач гэх мэт албаттай байдаг агаад бүгд одонгийн гишүүн байна. Хиа баатар (Knight companion), Хиа хатагтай (Lady companion) хэмээн харилцан биенээ хүндэтгэн дуудна (Order of the Garter) (Saint George's Chapel). Шотландын одон мөнхүү ийм зэрэг дэвтэй, хатуу гишүүнчлэлтэй байх агаад мөнхүү Британийн хатан хаан толгойлно.

Энэ уламжлал үндэстэн улсын үед ч хадгалагдсан бөгөөд зөвхөн төрийн албыг бэхжүүлэхийн тулд цэргийн болон дипломат алба хашиж буй этгээдийг урамшуулах үндсэн хэлбэр болсон байна. Канад, Британи, Франц зэрэг зарим газар эмнэлгийн түргэн тусламжийг цагдаагийн эргүүлтэй адил төрөөс иргэддээ үзүүлэх үйлчилгээ хэмээн үздэг, дүрэмт хувцастай иргэний алба байдаг тул түргэн тусламжийн эмнэлгийн ажилтныг шагнах тусдаа одон медальтай байдаг.

Төрийн уламжлалаа хадгалсан өрнө европын улс орнууд одонгийн нэр хүндийг хадгалахын тулд гагцхүү төрд гавьяа байгуулсан этгээдэд өгдөг нь нийтлэг бөгөөд бизнес, урлаг, боловсрол зэрэг нийгмийн салбарт гаргасан амжилтыг төрөөс шагнахыг зохисгүйд тооцдог. Тиймээс ардын жүжигчин, гавьяат жүжигчин гэх мэт цол байдаггүй ажээ. Тэр бүү хэл, шүүх, прокурор зэрэг байгууллагын ажилтныг төрийн буюу гүйцэтгэх эрх мэдлийн шагналаар шагнахыг төрийн эрх мэдлийн хуваарилалтыг зөрчсөн явдал гэж үздэг тул тэдгээр байгууллагын ажилтныг төрийн гавьяа шагналаар шагнадаггүй билээ.

Бусад салбар дахь гавьяа шагнал

Бизнес, урлаг, эрдэм шинжилгээний зэрэг төрийн албад хамаарахгүй бусад салбарт амжилт гаргагсадаа урамшуулах төрийн шагналын системд хамаарахгүй тусдаа системийг боловсруулсан байдаг. Иргэний нийгэм, тэр дундаа төрийн бус салбар мэргэжлийн байгууллага хүчтэй хөгжсөн улсад ийм төрлийн шагнал төрийн шагналаас ч илүү нэр хүндтэй байдаг

Мэргэжлийн сайн дурын байгууллага санаачилгаараа жил бүр олгодог салбарын шагнал бий болгож, цэвэр нарийн мэргэжлийн үүднээс аливаа уран бүтээлийг үнэлэх төрийн бус академи байгуулж, тэр академийн гишүүд нууц санал хураалтаар тухайн жилийн шагналыг ямар бүтээлд олгохыг шийддэг ажээ. Тэдгээр академи анхандаа хөлөг баатадын одонг жишиг болгосон бүтэцтэй байсныг эртний түүхтэй их сургууль, академуудаас олж харж болно. Харин хожуу байгуулагдсан орчин үеийн академи илүү төрийн бус байгууллагатай төстэй бүтэцтэй байдаг.

Мэргэлжийн төрийн бус академийн шагнал төрийн шагналаас илүү нэр хүндтэй байх жишиг өрнө дорнын өндөр хөгжилтэй оронд түгээмэл байна. Кино урлагийн салбарт Сүүдэр зургийн урлаг, ухааны академи (Academy of Motion Picture Art and Science AMPAS)-аас жил бүр олгодог Оскарын шагнал (Academy Award), Колумбын их сургуулиас сэтгүүлч, зохиолчдод олгодог Пулцерийн шагнал (Pulitzer Prize) гэх мэт олон шагнал байдаг билээ. Оскарын шагналт жүжигчин гэдэг бол манайхаар дүйцүүлбэл "Гавьяат жүжигчин"-ий дайтай, магадгүй түүнээс ч хүндтэй байдаг. Гэхдээ тэдгээрийг төрөөс олгодог шагналтай эндүүрч огт болохгүй: дан нарийн мэргэжлийн шинжээчдээс бүрдсэн олон нийтийн академи энэ шагналыг олгодог юм.

Ийм шагнал нэр хүндтэй байх наад захын хоёр шалтгаантай: нэгд, энэ шагналыг хэн нэг хүнд сурталтай төрийн түшмэл бус, харин мэргэжлийнх нь нэр хүндтэй хүмүүс оролцсон академи нууц санал хураалтаар шийддэг тул шударга байдаг: хоёрт, шагнуулж буй бүтээлийг нь тухайн мэргэжлийнх нь хүмүүс шалгаруулдаг тул үнэхээр сайн бүтээл гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй байдаг. Тийм учраас манайх шиг муу бүтээлд нүдээ олоогүй шагналыг арын хаалга, авилга хахуулиар авлаа гэсэн яриа гардаггүй байна.

Төрийн бус салбарын шагналын гол онцлог бол гарамгай бүтээлд өгдөг явдалд оршино. Төрийн шагнал, байгуулсан гавьяанаас гадна он удаан жилийн зүтгэлийг үнэлэн хувь хүнийг урамшуулдаг билээ.

Одон зүүх журам

Эзэн хаанаас хүртээсэн ивээл, шашины мяндаг олсны илэрхийлэл болох тул одон, медалийг зүүх нарийн дэг горимтой байдаг. Байгуулсан гавьяагаараа шашины мяндаг дэвшдэг тул дээд зэргийн одонг хүртвэл доод зэргийн одонгоо зүүдэггүй байна. Гавьяа цолоо дагасан одон медаль бол эзний хишиг тул ямагт зүрхэн тушаа зүүдэг юм.

Одон медалийн эрэмбэ

Одон дотроо олон зэрэг байвал гагцхүү хамгийн сүүлд шагнуулсан хамгийн дээд зэрэглэлийн одонг зүүдэг. Зүйрлэвэл, Алдарт эхийн хоёрдугаар зэргийн одон авсан эмэгтэй, дараа нь нэгдүгээр зэргийн одонгоор шагнуулбал гагцхүү нэгдүгээр зэргийн одонг л зүүх ёстой бөгөөд хоёрдугаар зэргийн одонг зүүхгүй: Алдарт эхийн нэгдүгээр зэргийн одон авахын тулд өмнө нь заавал хоёрдугаар зэргийг авчихсан байх нь мэдээж хэрэг билээ.

Шашины болон төрийн хэргэм зэрэг шатлалынхаа дагуу доороос дээш өгсөх дараалалтай явдаг тул одон медалийн систем ч тухайн хэргэмийн зэргээс хамаарч тогтоогдсон байдаг. Анхан шатны хэргэм шагнуулсны дараа дээд шатны хэргэм ахиж, түүний хамт доод зэрэглэлийн одонг халж, дээд зэрэглэлийн одонг зүүдэг уламжлал өнөө үед жишиг болон өрнө дорнын олон оронд тэр чигээрээ хадгалагдаж байна.

Одон медалийг зүүх

Олон одонг ярайлган зүүх заншил гагцхүү ЗХУ-ын үеэс эхтэй юм. Харин одон бий болсон сонгодог уламжлалд ийм зүйл байхгүй, аль болох цөөн одон зүүхийг эрхэмд үздэг байна. Гэхдээ ямар зориулалтын, ямар загвартай хувцас дээр зүүхээс шалтгаалан одон, медалийн тоо, байрлал харьцангуй өөр юм.

Олон орны жишээг харьцуулан үзвэл одонг хоолойнд буюу зүрхэн тушаа цээжинд, харин медалийг энгэртээ зүүдэг явдал түгээмэл байна. Зарим оронд одон медалийг зүүх нийтлэг жишгийг ерөнхийд нь заасан байхад, зарим орон уламжлалаасаа шалтгаалж, одон тус бүрт зүүх журмыг нь тусгайлан заасан байх нь ч бий. Жишээ нь, зарим нэгийг баруун цээжинд, зүрхэн тушаа зүүдэг бол заримыг нь нь зүүн цээжинд зүүхийг шаарддаг ажээ. Канадын цэрэг, цэргийн сургуулийнхны одон, медаль зүүх журмыг ард хавсаргав.

Г. Монгол Улсад авч хэрэгжүүлбэл зохих жишиг

Монгол Улс нэгэнт ардчилсан улс төр, зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжин орвол зүйтэй юм. Ингэхдээ "дугуйг дахин бүтээх хэрэггүй" гэх зарчимыг барих чухал.

Одон медаль, гавьяа шагналын системийг шинэчлэх гол зорилго бол төрийн албыг бэхжүүлэхэд чиглэх ёстой бөгөөд төрийн үүрэгт хамааралгүй асуудлыг гавьяа шагналын системээс ангижруулж, төрийн ачааг хөнгөвчлөх хэрэгтэй юм. Тиймээс улс төр, боловсрол, шинжлэх ухаан, урлаг соёл, аж ахуйн гэх мэт төрийн үндсэн үүрэгт хамрахгүй салбарт төрийн одон, медаль, цол олгохгүй байх хатуу зарчим баримталвал зохино.

Төрийн нарийн бичгийн даргын тодорхойлолтоор гагцхүү төрийн албан хаагчийг шагнах журам манай нөхцөлд тун оновчтой юм. Төрийн одон, медалийн гол зорилго бол төрийн албыг бэхжүүлэх явдалд чиглэж байгаа тул нэгд, гагцхүү төрийн албан хаагчийг шагнах, хоёрт яам, байгууллагын бүтцэд мэргэжлийн чиглэлээ хариуцаж байгаа төрийн нарийн бичгийн дарга зэрэг албан тушаалтан шагнах буюу шагнах тухай өргөдлийг шууд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өргөн барьдаг байвал зохистой. Сайд, сайдын зөвлөл зэрэг улс төрийн албан хаагчид, тэдгээрийн сонирхлыг шагнал тодорхойлох явцад оруулахгүй байх нь зөв.

Төрийн одон, медалийн хүрээнд, одон аль болох цөөн байх, харин медаль харьцангуй олон байх чиглэл барих нь зүйтэй. Цөөн одонгоо Ерөнхийлөгчийн зарлигаар, харин медалийг салбарын яамны төрийн нарийн бичгийн даргын тушаалаар олгодог байвал шагналыг улс төрийн популизмаас хөндийрүүлэх чухал алхам болох юм.

Гавьяа цол

Ардын болон гавьяат цолыг цуцлах нь төрийн одон медаль, гавьяа цолын системийг шинэчлэхэд нэг далайлтаар хийх хоёр алхамыг санал болгож байна. Нэгд, "Монгол Улсын баатар", "Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар", "Ардын", "Гавьяат" зэрэг цолыг албан ёсоор цуцлах, хоёрт, иргэний салбарын шагналыг иргэдийн сайн дурын үүсгэл санаачлагын байгууллагын мэдэлд шилжүүлэх явдал мөн.

Баатар, ардын болон гавьяат цолыг устгах

Баатар, ардын болон гавьяат цолыг цуцалж дэлхий нийтийн жишгийг дагавал иргэний нийгэм, мэргэжлийн салбарын төрөөс хараат бус хөгжлийг дэмжих чухал хүчин зүйл болохоос гадна төрийг төрийн үүрэгт хамаарахгүй салбарынхныг шагнах хэрүүл, хов дүүрэн үүргээс чөлөөлж өгөх ач холбогдолтой юм. Түүнээс гадна гавьяа цол олгох амлалтад дулдуйдан улс төрийн популизмыг хөөрөгдөхөөс сэргийлнэ.

Мэргэжлийн сайн дурын байгууллага бол иргэний нийгмийн салшгүй бүрэлдхүүн хэсэг агаад салбархаа сайчуулаа мэргэжлийн нүдээр шалгаруулах боломжийг төр олгох ёстой. Үүнд төрөөс олгодог гавьяа цолын системийг устгах явдал нааштай нөлөө үзүүлэх нь дамжиггүй. Хэдийгээр сүүлийн үед манай улсад иргэний олон төрлийн хөдөлгөөн гарч, улс төр, бизнест хяналт тавих үүргээ амжилттай биелүүлж эхэллээ. Иргэний хөдөлгөөн засгийн эрх барьж буй улс төрчдийг олон түмний хяналтад байлгах талаар эрчимтэй ажиллаж байна. Мэргэжлийн хяналтын газрын даргыг огцруулсан явдал бол иргэний хөдөлгөөн төрийн алба зохих ёсоор ажиллаж байгаа эсэхэд хяналт тавьдаг болж, өмнө нь хийдэггүй байсан ажлаа хийж байгаагийн нэг жишээ юм. Онгийн голын хөдөлгөөний жишээ бизнесийг байгаль орчин, нутгийн олны эрх ашигт хүндэтгэлтэй хандахыг шаардаж байгаа нь бизнесийн нийгмийн хариуцлагыг өндөржүүлэхэд чиглэсэн нэг алхам билээ.

Гэвч манай улсад мэргэжлийн чиглэлтэй иргэний хөдөлгөөн дутмаг байна. Энэ чиглэлд өрнөж байгаа зарим нэг санаачлага тухайлбал "Ард түмний гавьяат" цол олгох санаачлага гараад байгаа нь нэг талаасаа, гавьяа шагнал олгох ажлыг сайн дурын санаачлагад шилжүүлэх сайхан боломж авч, нөгөө талаас аамжаар төрийн бус салбарын шагнал урамшууллыг иргэний санаачлагад өгөхгүй бол төрийн нэр хүнд унаж эхлэх аюул байгааг харуулж байгаа юм. Тиймээс ардын болон гавьяат цолыг мэргэжлийн чиглэлтэй иргэний нийгмийн байгууллагууд олгодог болбол мэргэжлийн иргэний нийгмийн байгууллагууд хөгжих магадтай бөгөөд нөгөө талаар төрийн нэр хүнд, төрийн албыг бэхжүүлэх нэг томоохон арга хэмжээ болно.

Мэргэжлийн иргэний нийгмийн байгууллагад шилжүүлэх

Урлаг, спорт, шинжлэх ухаан, боловсролын салбарт гаргасан амжилтыг салбарын олон нийтийн үүсгэл санаачлагад тулгуурлан шагнадаг болох нь зүйтэй: үүний тулд иргэний нийгэм, мэргэжлийн нийтлэгээс өнөөдөр гарч байгаа нааштай хандлагын төрийн зүгээс дэмжих байдлаар аажим шилжүүлэх нь зүйтэй юм. Иргэний салбарын шагнал олгох иргэний нийгмийн байгууллага, мэргэжлийн академийн дүрэмд Ерөнийлөгч албан тушаалын хувьд орж болох юм. Тэгвэл тэр академи бие даан шалгаруулж, харин шагнасан тухай шийдвэрт л Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурах эрхтэй байх заалтыг дүрэмдээ оруулж болно.

Энэ зорилгоор Гоо марал, Болор цом, Торго зэрэг наадмын тэргүүн шагналыг эхний ээлжид Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит цом олгох байдлаар эхлүүлж, олон түмний тэдгээр шагналын нэр хүндийг өргөж, харин дараа нь нэг мөсөн төрийн бус академийн шагнал болон аажим шилжүүлвэл нийгэмд онцгой шуугиан дэгдээлгүй шийдэж болох зохистой алхам болох билээ.

Төрийн одон медалийн системийг шинэчлэх

Төрийн шагнал олгох системийг удаан жилийн урамшуулал болгох хэрэгтэй бөгөөд ингэхдээ зүтгэл, гавьяа хоёрт тулгуурлан олгох, олгох үндэслэл журам, болзол тодорхой байх шаардлагатай билээ. Тэгэхдээ уламжлалыг хадгалсан, олон улсын жишигт нийцсэн байлгахад анхаарах нь зүйтэй.

Төрийн одон, медалийг гагцхүү төрийн жинхэнэ албанд ажиллаж байгаа төрийн албан хаагч хүртэнэ. Улс төрчдөд төрийн одон, медалийг олгохгүй, эс бөгөөс улс төрийн сонгуульт албан тушаалтнууд төрийн албыг шагналаар дамжуулан барьцаанд байлгах сэжим өгөх магадгүй юм. Цөөн тохиолдолд төрийн албаны харьяа бүтцэд ажилладаг судалгаа, шинжилгээний байгууллагын үйлчлэх ажилтныг шагнаж болно. Тухайлбал, Батлан хамгаалах яамны харьяа Батлан хамгаалах их сургуулийн энгийн ажилтан, судлаачийг шагнаж болно.

Төрийн одон, медалийг эрх ямба дагалдана. Зарим төрлийн шагналд, тухайлбал, олон жил төрийн албанд тушаал дэвшилгүй зүтгэсэн мэргэжлийн албан хаагчдад олгох хамгийн оновчтой арга хэмжээ бол цалингийн тодорхой хувь дагалддаг явдал байж болно. Гэхдээ шагнуулсан одон, медаль бүрийн цалингийн нэмэгдлийг давхардуулан олгох нь зохисгүй: гагцхүү хүртсэн хамгийн том одон, медалийн дагалдах хувийг л авахаар тогтоох нь зохистой. Жишээлбэл, Алтан гадас одон, Цэргийн гавьяаны одон хоёрыг авсан байхад ахлах эрэмбээр гагцхүү Алтан гадас одонг дагалдах нэмэгдлийг олгох байдлаар зохицуулах нь зүйтэй.

Төрийн одон медалийг зүүх эрэмбэ, хувцасыг ч мөнхүү журамлах нь зүйтэй. Төрийн одон, медалийг олгох ёслолд заавал фрак буюу цэргийн ёслолын дүрэмт хувцас дээр өмсөх, түүнчлэн, одон медалийг алба, ёслол, энгийн үед хэрэглэх журмыг тодорхойлон заах, түүнчлэн, төрийн одон, медаль зүүсэн үед хуучны гавьяа цолын тэмдэг, төрийн бус байгууллагын аливаа тэмдэг зүүхийг хориглох шаардлагатай юм. Жишээлбэл Хөдөлмөрийн хүндэт медаль хүртсэн хүн гагцхүү тэр медалийг зүүнэ: түүнтэй зэрэгцүүлэн МАХН-ын ойн тэмдэг, Ардчиллын одон зэрэг тэмдгийг зэрэгцүүлэн зүүх нь төрийн нэр хүндийг унагах хэрэг тул хоригловол зохилтой билээ.

Зүтгэлийг урамшуулах, Эрдэнийн очир

Зүтгэл гэдэгт төрийн албанд олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг ойлгох агаад эл зүтгэлийг Эрдэнийн очир одон шагнан урамшуулвал төрийн уламжлалыг хадгалах сайхан ёс болно.

Харин Эрдэнийн очир одонг сэргээхэд зарим нэг харгалзах зүйл байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй. Нэг талаасаа, Эрдэнийн очир бол Богд хааны үүсгэсэн язгууртан дээдсийн одон агаад Английн Гартерийн одон зэргийг үлгэрлэсэн билээ. Тийм ч учраас одонгийн зэргээ хэтэрхий дөрвөн хэргэмийн нэрээр тогтоосон байдаг. Өнөө манай улс бүгд найрамдах засагтай улс тул Ван, Бэйл, Бэйс, Гүн зэрэг бүхий язгууртны хэргэм бүхий одонг сэргээх нь өнөөгийн нийгмийн ёс зүйд нийцгүй юм. Нөгөө талаас, ОХУ хэдийгээр бүгд найрамдах засагтай ч цагаан хааны үеийн Гэгээн Андрейн одонг сэргээсэн (Order of St. Andrew), Франц мөнхүү Наполеоны үеийн Легионерийн одонг хэрэглэсээр байгаа нь манайх мөнхүү сэргээж болох талтайг харуулж байна. Тиймээс Эрдэнийн очин одонгийн гуравдугаар зэргийг буюу таван дэстэй түшмэдийн одонг сэргээх болох юм. Ямартай ч Эрдэнийн очир одонг сэргээх эсэх, сэргээвэл хэдэн зэрэгтэй байх, тэдгээрийг хэрхэн нэрлэх талаар судлах шаардлагатай агаад цаашдаа энэ талаар улс төрийн шийдвэр хэрэгтэй болох нь гарцаагүй юм.

Энэ одонг олгох хоёр нөхцөл тавьбал зохилтой нь: нэгд, төрийн алба хаагаад тодорхой хугацаа болсон байх, хоёрт, тухайн хугацаанд албан тушаал дэвшээгүй байх зэрэг юм.

Төрийн алба хаагаад тодорхой хугацаа өнгөрөх шалгуур: Төрийн алба хаагаад тодорхой хугацаа болох шалгуурын зорилго төрийн албан хаагчийг тогтвор суурьшилтай ажиллахыг дэмжихэд оршино. Хоёр намын систем хүчтэй байгаа үед засгийн эрхийг авсан нам боловсон хүчнээ гүйцэтгэх эрх мэдлийн салбарт томилон ажиллуулах сонирхолтой байх нь гарцаагүй. Энэ тохиолдолд, дөрвөн жил болоод солигдож байгаа улс төрийн албан хаагчдыг төрийн одон, медалиар шагнаад байж болохгүй: аль нэг намын гишүүн улс төрийн томилолтоор газар, агентлагийн даргаар ирмэгцээ төрийн одон медалиар шагнуулаад, олон жил тууштай ажилласан түшмэлээс илүү алдар цол хүртэх нь шударга бус билээ. Ийм байдал нэлээн түгээмэл болсноос өнөөдөр төрийн алба, төрийн шагналын нэр хүнд унаж байна. Тиймээс төрийн алба хаагаад дор хаяж дөрвөөс доошгүй жил тасралтгүй ажилласны дараа анхны шагналыг олгох нь чухал юм. Харин эхний шагнал авсны дараа дараагийн шагналын хоорондох хугацаа гурваас дөрвөн жил байвал зохистой.

Шагнуулах хугацаанд албан тушаал ахиагүй байх шалгуур: Шагнах хүртэлхи хугацаанд албан тушаал ахиагүй байх шалгуур төрийн албанд албан тушаал хөөцөлдөх явдлыг таслан зогсооход чиглэнэ. Өнөө үйлчилж байгаа цалингийн сүлжээ гэгч коммунизмын үеэс уламжилсан, зах зээлийн зарчмаас гажууд, коммунист бус аль ч оронд байдаггүй энэ систем шинэ нөхцөлд нийцэхгүй, төрийн албыг бэхжүүлж чадахгүй байна. Цалингийн сүлжээг албан тушаалаар зэрэглүүлсэн учир том дарга байх тусам илүү цалин авдаг: тиймээс төрийн алба хаагч цалингаа нэмэхийн тулд албан тушаалын хойноос хөөцөлдөхөд хүргэдэг. Жирийн иргэдтэй тулж ажилладаг анхан шатны албан тушаал бага цалинтай, ачаалал ихтэй байдаг. Анхан шатны тэдгээр албан тушаалыг бэхжүүлж чадвал төрийн алба олон түмний дунд бэхжих билээ. Тиймээс хоёр шагналын хоорондох хугацаанд албан тушаал дэвшээгүй байх явдал олон жил ажилласан туршлагатай түшмэл анхан шатны албан тушаал дээр даргын цалин аваад сууж байх боломжийг нээж өгнө.

Он удаан жил төрийн албанд зүтгэсний төлөө олгох энэ одонг цалингийн нэмэгдэл дагадаг байвал төрийн албан хаагчийг тогтвортой ажиллахад нааштай нөлөөлнө. Анх ажилд ороод дөрвөн жил болсны дараа түшмэлийн гуравдугаар зэргийн Эрдэнийн очир одонг олгоход цалин 10%, түүнээс хойш албан тушаал дэвшилгүй гурван жил болвол, эсвэл албан тушаал ахисан бол албан тушаал ахиснаас хойш гурван жил болоод түшмэлийн хоёрдугаар зэргийн Эрдэнийн очир одонг шагнаж цалин 12% нэмэгдэнэ гэх мэтээр журамлавал төрийн албыг тогтвортой ажиллах сонирхол бий болно.

Гавьяаг урамшуулах

Гавьяа гэдэгт чухам юуг ойлгохыг нарийн тодорхойлох ёстой. Цэрэг, цэрэгжсэн, дүрэмт хувцастай энгийн алба, мөрдөн байцаах, прокурор зэрэг зарим салбарт гавьяа байгуулах гэдгийг тодорхойлж болох авч төрийн зарим албанд тухайлбал бүртгэл, мэдээллийн ажилд гавьяа байгуулна гэдгийг хэрхэн тодорхойлох нь эргэлзээтэй юм.

Өнөөдөр хүчинтэй байгаа одонгоос алийг нь үлдээх, алийг нь цуцлахыг ялгах хэрэгтэй. Юун түрүүнд, Сүхбаатарын одонг зайлшгүй хүчингүй болгох шаардлагатай. Нэгд, Сүхбаатарын одон бол Лениний одонг дуурайлгасан коммунист удирдагчийн нэрэмжит шагналын билэг тэмдэг юм. Хэдийгээр Д. Сүхбаатар өөрөө коммунист байсан нь бүү хэл, улс төрч байсан нь түүхэнд эргэлзээтэй боловч хожим түүний дүрийг коммунист удирдагч болгон домоглосон нь үнэн юм. Нэгэнт манай улс коммунизмаас салсан тул коммунист удирдагчийн дүрээс ч бас салах нь зүйд нийцнэ. Хоёрт, Сүхбаатарын одонг хэвээр үлдээх нь бусад түүхэн зүтгэлтнүүдийг эгэл тэнцүү авч үзэх ёстой эсэх маргаан дэгдээх, магадгүй Чингис хааны одон, Цэдэнбалын одон гэх мэт олон одон бий болгох санал гарч эцэс төгсгөлгүй маргаан дэгдээхэд хүргэнэ. Иймээс энэ одонг цуцлах нь зүйтэй.

Байлдааны гавьяаны одонг үүрэг гүйцэтгэж яваад шархадсан хүнд даруй, амь үрэгдсэн хүнд нэхэн шагнавал зохистой. Ийм төрлийн одон дэлхий нийтэд түгээмэл байдаг. Орост Ялгуусан Георгийн одонг, АНУ-д Ягаан зүрхний медалийг (Purple Heart) яг ийм шалтгаанаар олгодог нь энэ шагналыг зүүсэн хүний гавьяаг алдаршуулах оновчтой хөшүүрэг болдог байна.

Цэргийн гавьяаны одонг байлдааны үед гавьяа байгуулсан цэргийн албан хаагчдад олгоно. Гэхдээ энэ одонг шагнахад заавал шархадсан буюу амь үрэгдсэн байх шалгуур тавихгүй. Харин магадгүй дайны үед, буюу байлдааны ажиллагааны үед гавьяа байгуулахыг шаардвал илүү зохимжтой. Иракт үүрэг гүйцэтгэж байхдаа ангиа золиосны цэргээс аварсан ахлагч Азжаргалын байгуулсан мэт гавьяаг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагнах тухай энд өгүүлж байгаа бөгөөд өнөөдөр дэлхийн өнцөг булан бүрт манай цэргийн албан хаагчид үүрэг гүйцэтгэж байна. Харин энхийн цагт энэ одонг олгох тухай асуудлыг мөн л шийдэх хэрэгтэй юм.

Алтан гадас, Хөдөлмөрийн гавьяаны одонг дипломат алба, төрийн захиргааны албанд гавьяа гаргасан хүмүүст олгодог байх нь зүйтэй. Гэхдээ эдгээр албанд гавьяа гэдгийг хэрхэн ойлгохыг зайлшгүй тодорхойлох хэрэгтэй юм.

Коммунизмын үеийн бүх одонгоос хамгийн тодорхой шалгууртай одон бол Эхийн алдар одон бөгөөд хүн амыг өсгөх бодлого өнөө ч хэвээр байгаа нь лавтай тул энэ одонг цаашид олгох нь зүйтэй юм. Энэ одонгийн жишиг бол Герман хүн амыг олшруулахын тулд Адольф Гитлерийн санаачилсан Эхийн загалмай хэмээх одонгийн шалгуур бололтой. Дөрвөн хүүхэдтэй эх хүрэл загалмай, зургаан хүүхэдтэй эх мөнгөн загалмай, найман хүүхэдтэй эх алтан загалмай шагнуулж байсан (Cross of Honor of the German Mother) шиг манай Эхийн алдар хоёрдугаар зэргийн одонг таваас найман хүүхэдтэй эхэд, нэгдүгээр зэргийг наймаас дээш хүүхэдтэй эхэд олгодог байна (Тэрбиш, 1977, p. 62).

Гавьяаны одонг дагалдуулан нэг удаа мөнгөн урамшуулал олгож болно.

Медаль

Медалийг яамд бий болгож шагнана. Харин медаль бий болгох тухай дүрмийн төслийг салбарын яамны төрийн нарийн бичгийн дарга Ерөнхийлөгчид өргөн барих ба төсөлд шагнал бий болгох шаардлага, медаль, туузын хийц загвар, шагнал олгох болзлыг тодорхойлон хавсаргасан байвал зохино. Тухайлбал, Халх голын ялалтын 70 жилийн ойн дурсгалын медаль бий болгох саналыг БХЯ оруулж болох агаад ингэхдээ тийм медаль бий болгох шаардлага, шагнах болзлыг нарийн тодорхойлох учиртай. Тэр үед байлдаж явсан ахмад дайчдыг шагнах, өнөө алба хааж байгаа дайчдыг шагнах эсэх, хэрэв шагнах бол ямар болзол хангасан албан хаагчийг шагнах вэ зэрэг асуудлыг нэг мөр шийдвэл зохино.

Бусад орны туршлагаас үзэхэд, цэргийн болон цэрэгжсэн алба медаль бий болгох, шагнах эрхтэй байдаг. Манай улсад харамсалтай нь цэргийн болон цэрэгжсэн байгууллагын ялгаа төдий тодорхой бус байна. Ямартай ч цэргийн мэргэжлийн байгууллагын дээд удирдлагын хувьд Зэвсэгт хүчний жанжин штаб медаль бий болгох, шагнах эрхтэй байх нь зүйтэй. Цэрэгжсэн байгууллагын хувиар Цагдаагийн ерөнхий газар ийм эрх эдэлж болох юм. Дүрэмт хувцастай иргэний байгууллага гэдэг нийтлэг ангилалд ордог бусад байгууллага, тухайлбал, гааль, онцгой байдлын зэрэг алба медаль бий болгох эрхгүй байвал илүү нийцтэй. Түүнээс гадна дүрэмт хувцас өмсдөг болсон цэвэр иргэний чиглэлийн байгууллага тухайлбал, тагнуул, прокурор, нийгмийн даатгалын газар гэх мэт байгууллагад ийм эрх олгохгүй байвал зүйтэй агаад цаашдаа дүрэмт хувцастай байхыг нь ч хориглох нь зүйтэй юм.

Медалийг дотор нь дараахь байдлаар хоёр ангилах нь зүйтэй агаад дараахь байдлаар тэдгээрийг тодорхойвол зохимжтой юм.

Ажиллагааны медаль (campaign medals): Энэ медалийг цол хугацаа, болзол хангасан эсэхийг харгалзахгүй, онцгой гавьяа байгуулсан эсэхийг харгалзахгүйгээр шагнал хүртсэн ажиллагаанд оролцсон бүх этгээдийг шагнана. Медалийг агентлагийн захирал, цэргийн ангийн захирагч олгож болох ба ажиллагааны медалийг мөнгөн урамшуулал дагалдахгүй.

Цэргийн салбарт өнөөдөр наад зах нь дараахь төрлийн ажиллагааны медаль байж болох юм:

• Иракийн сэргээн босголт медаль,
  
• Афганы сургагч багшийн медаль,
  
• Косовогийн ажиллагаа медаль,
  
• Энхийг сахиулагч медаль,
  
• Олон үндэсний цэргийн хүчин медаль,
  
• Олон улсын цэргийн ажиглагч
  

гэх мэтчилэн тухайн ажиллагааны нэртэй байна.

 

Дурсгалын медаль(commemorative medals): Байгууллага, агентлаг нэрэмжит медаль гаргаж болох ба байгууллагын удирдлага харьяа яамаар дамжуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өргөн барьж батлуулснаар шагналын дүрмийг тодорхойлно. Өмнө өгүүлснээр медаль бий болгож шагнах эрхтэй байгууллагын хүрээг нарийвчлан хязгаарлах шаардлагатай. Байгууллагын шагналаар гагцхүү тухайн байгууллагын ажилтныг шагнах ба байгууллагын болон дээд шатны удирдлагыг шагнахыг хориглоно.

Байгууллага, агентлагийн нэрэмжит медаль бий болгох саналаа тухайн агентлаг харьяалах яамны төрийн нарийн бичгийн даргаар уламжлан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өргөн барьж, батлуулна. Өргөн барихдаа тухайн медалийг бий болгох үндэслэл, шагнах болзол, шагнал олгох этгээдийн хүрээ зэргийг тодорхой журамласан заасан дүрмийн төслийг хавсаргана. Медалийг агентлагийн удирдлага олгоно.

Өнөөгийн одон медалийн системийг эрс өөрчлөх шаардлага тавигдаж байгааг эцэст нь тэмдэглэхийн хамт, эл бодлогын бичигт дурдсан саналыг ажил болгох үүднээс илүү нарийвчилсан судалгаа хийх шаардлагатайг басхүү тэмдэглэх хэрэгтэй билээ.

 

Ашигласан материал

Academy Award. (n.d.). Retrieved from Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award

Cross of Honor of the German Mother. (n.d.). Retrieved from Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Cross_of_Honor_of_the_German_Mother

Knighthood and Nobility. (1996, 09). Retrieved 04 24, 2008, from Knighthood and Chivalry: http://www.heraldica.org/topics/orders/knights.htm

Order of St. Andrew. (n.d.). Retrieved from Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Order_of_St._Andrew

Order of the Garter. (n.d.). Retrieved from Wikepedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Order_of_the_Garter#The_Order

Pulitzer Prize. (n.d.). Retrieved from Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Pulitzer_Prize

Purple Heart. (n.d.). Retrieved from http://www.tioh.hqda.pentagon.mil/Awards/PH1.html

Saint George's Chapel. (n.d.). Retrieved from Order of the Garter: http://www.stgeorges-windsor.org/history/hist_garter.asp

Баярхүү, Д. (2008, 02 20). Одон тэмдэгт ховсдуулсан хоёрхон үндэстний нэг нь бид! Retrieved 04 24, 2008, from Оллоо: http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&catid=2192&sid=89592

Баярхүү, Д. (2007, 11 17). Үхэл тойрох "Гавьяат"-ын дон. Retrieved 04 24, 2008, from Оллоо: http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&catid=2192&sid=76845

(1990). БНМАУ-ын цол, одон, медалийн дүрэм.

Тэрбиш, Ц. (1977). БНМАУ-ын одон медаль, алдар цол, түүнийг анх хүртэгчид: түүхэн тойм (1926-1976). (Ц. Готов, Ed.) Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар.

хавсралт, Е. 1. (1999). Монгол Улсын цол хүртээх, одон, медалиар шагнах журам.

ҮНДЭСНИЙ ХӨГЖЛИЙН ЦОГЦ БОДЛОГЫГ ШҮҮМЖЛЭХ НЬ

ТОВЧ АГУУЛГА
Энэ зөвлөмж Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого (Цогц бодлого) нэртэй баримт бичгийг арга зүйн талаас нь, мөн өнөөгийн бодит амьдралын талаас нь судлан үзээд туйлаас муу боловсорсон хэмээн үзэж байна. Манай эрдэмтэн судлаачид нийгэмд тулгарсан асуудлыг шийдэх арга замыг нь судлаж, зөвлөөгүй атлаа улс төрчдийг нийгэмд тулгарч буй аливаа асуудалд буруутгаж суудаг зуршил тогтжээ. Өөрөөр хэлбэл, судлаачид өөрсдөө ажлаа хийхгүй байж, улс төрчдийг зэмлэж байна. Уул нь тэд нийгэмд байгаа асуудлыг шийдэх тодорхой арга замыг хэд хэдэн хувилбараар судлан санал болгож, харин улс төрчид зөв гэсэн хувилбараа сонгон асуудлыг шийдэх учиртай билээ. Коммунист нийгмийн үеэс уламжилж ирсэн судалгааны арга зүй тэдний ажлын үр дүнг амьдралд өгөөжгүй, нийгэм-эдийн засгийн практик ач холбогдолгүй болгож байгаа ч манай судлаачид хэрэглэгчид чиглэсэн, тэдний үйл ажиллагаанд дөхөм үзүүлэхүйц байдлаар судалгаа, судалгааны арга зүйгээ шинэчлэхэд хойрго хандаж байна.
Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого нэртэй энэ бичиг баримт мөн л судлаач эрдэмтдийн цэцэрхэл, үл гүйцэлдэх мөрөөдөл, амьдралд эс хэрэгжих онолдолтоор дүүрэн болжээ. Монголын эдийн засаг ойрын арван жил тасралтгүй 14%-иар өсч, англи хэлээр монгол үндэсний ухамсар суулгаж, хөгжилд хүрэхийн тулд парламентын засаглалаас ерөнхийлөгчийнх рүү үсчих мэт учир холбогдол багатай зорилтоор дүүрчээ. Түүнчлэн, Цогц бодлогыг боловсруулсан баг эдгээр зорилтоо ямар нөөцөөр хэрхэн хангахыг улс төрчдийн мэдэх хэрэг хэмээн түлхээд, зайлсхийсэн байна.
Энэ баримт бичигт илэрхий утгагүй өгүүлбэр, өрөөсгөл зорилт хэтэрхий их байгаа ч тэр бүхнийг дурдвал ганц судалгаа хангалтгүй агаад цаг зав, цаас мөнгөний гарлага юм. Тиймээс эл зөвлөмж Цогц бодлогыг алдаа руу чирсэн хамгийн гол зүйл болох ерөнхий арга зүйн доголдлыг шүүмжлэхэд чиглэсэн билээ.
Хуучин арга барилаасаа салаагүй эрдэмтэд дутуу дулимаг боловсруулсан ийм стратегиа хэрэгжүүлэх үүргийг улс төрчдөд оноох гэж байна. Боловсруулсан хүмүүс нь хэрхэн хэрэгжүүлэхээ өөрсдөө мэдэхгүй байгаа ийм бодлогыг улс төрчид хүлээж аваад хүссэн үр дүнд хүртэл нь бодит биелэл болгон гэж итгэх нэн бэрх. Ийм ажлыг үүрэх эсэх бол УИХ-ын шийдэх хэрэг юм. Батлавал, “бидний боловсруулсан цогц бодлогын зорилтыг хэрэгжүүлж чадахгүй байна” хэмээн хожим тэр эрдэмтэд улс төрчдийг чичин суух вий.
Энэ зөвлөмж Цогц бодлогыг боловсруулсан арга зүйн гол алдааг эхний хэсэгтээ товч дурдаад: дараа дараагийнхаа хэсэгт нийгэм, эдийн засаг, улс төр, захиргааны шинэчлэлийн тухайд илэрхий алдаатай баримтлалыг эшлэн үзүүлж, тухай бүр оронд нь санал болгох баримтлалыг дурдсан болно.
гарчиг
ТОВЧ АГУУЛГА.. i
АРГА ЗҮЙН АЛДАА.. 1
НИЙГМИЙН ШИНЭЧЛЭЛ.. 2
ЭДИЙН ЗАСГИЙН ШИНЭЧЛЭЛ.. 3
УЛС ТӨР, ЗАХИРГААНЫ ШИНЭЧЛЭЛ.. 7
ДҮГНЭЛТ.. 9

АРГА ЗҮЙН АЛДАА
Цогц бодлогыг боловсруулсан арга зүй, аргачлал буруу байгаа явдал энэ баримт бичгийг амьдралд өгөөжгүй, хэрэгжихээргүй болгожээ. Нийтэд тогтсон жишгээр бол бодлогын зөвлөмж, стратегийг боловсруулахдаа нэн түрүүнд тулгамдсан асуудлаа судалж: дараа нь шийдэх арга замыг хэд хэдэн хувилбараар томьёолж: эцэст нь хамгийн зөв гэсэн хувилбараа санал болгох дарааллаар хийдэг. Гэтэл Цогц бодлогыг боловсруулсан баг эхлээд хоосон онол дундаас монголын нөхцөлд таарах онолыг зоргоороо сонгож, түүнд таацуулан хөгжлийнхөө бодлогыг санал болгосон байгаа нь наанадаж хэт хөнгөмсөг, цаанадаж хэт мэргэжлийн бус хандсан байна.
Амьдралыг онолд тааруулж, онолын үүднээс хөгжлийг үнэлэх нь хэт субьектив, гоомой хэрэг юм. Бусад орнуудын хөгжлийн хандлагыг судлаад манайд таарах хандлага бол экспортыг орлуулах үйлдвэрлэл хөгжүүлэх зам юм хэмээн эдийн засгийн хөгжлийн загвар боловсруулсан баг үзсэн байна.[1] Уул нь эл төслийн баг манай эдийн засгийн 90 илүү хувь нь гадаадын, тэр дундаа дийлэнх нь хятадын үйлдвэрлэлээс хамаарч байгаа явдалд дүгнэлт хийгээд түүнийгээ шийдэх арга замыг хайж боловсруулсан бол зохистой байлаа.
Субьектив байдал, бүр хатуу хэлвэл үл гүйцэлдэх хоосон мөрөөдөл, тунхаглалын чанартай эзгүй үг маш олон байна. Эдийн засгийн жилийн өсөлтийг 2007-2015 онд буюу бүтэн 7 жилийн турш 14%-аас доошгүй байлгана гэх биелэхгүй, биелэх боломжгүй зорилт байна. БНХАУ-ын сүүлийн арван жилийн турш дунджаар 10% өсөлт үзүүлсэн нь дэлхийд хамгийн өндөр амжилт тогтвортой үзүүлсэн явдал агаад энэ дээд амжилтыг манай улс эвдэж, энэ жилээс эхлэн ийм хурдацтай өсөх тухай ярьж байна. Түүнчлэн “боловсронгуй болгоно”, “төгөлдөржүүлнэ” гэх мэт үгс олон давтагдаж байна. Эл бодлогыг хэрэгжүүлэх албан тушаалтан “боловсронгуй болгох”, “төгөлдөржүүлэх” гэдгийг нэг мөр тайлбарлан ойлгох боломжгүй: хожим стратегийн хэрэгжилтийг дүгнэхэд хэрхэн “боловсронгуй болгож,” “төгөлдөржүүлсэн”-ийг яг таг үнэлэх аргагүй юм. Цогц бодлогыг боловсруулсан баг судалгааны технологийн ийм нарийн асуудалд хэт хайхрамжгүй хандсан байна.
Энэ алдаа бол манай эрдэмтэн судлаачдын арга зүйн ядмаг байдалтай холбоотой: стратеги, бодлогын зөвлөмж боловсруулах арга зүй манай шинжлэх ухааны хүрээнд одоогоор огт хөгжиж эхлээгүй байгаа салбар юм. Нарийн технологийн цахим төхөөрөмж үйлдвэрлэчихээд түүнийгээ хэрхэн ашиглах зааварыг нь хавсаргахгүй бол жирийн олон тэр төхөөрөмжийг ашиглаж чадахгүй нь лавтай. Өнөөдөр манай хийж байгаа эрдэм шинжилгээний ажил хэрэглэх зааваргүй төхөөрөмж шиг хэн ч ашиглах боломжгүй байдаг нь судалгаагаа хэрэглэгчийн таашаалд нийцүүлэх арга зүй, аргачлал дутмагаас болдог. Эрдэмтэн, судлаачдын энэ чадавхигүй байдлаас болж төрийн бодлого шийдвэр ч шинжлэх ухааны үндэсгүй гарах нөхцөл болж байгааг гадаадын шинжээчид гярхай ажиглан тэмдэглэсэн байна.[2]
Хуучин арга зүй, аргачлал дээр тулгуурласан Цогц бодлого өмнөх олон арван стратеги, үзэл баримтлалын адил ширээний шургуулганд мартагдах цаас болон хэрэгжихгүй үлдэж болзошгүй байна. Амьдралаас ургаж, амьдралд хэрэгжихүйц бодлого боловсруулахын оронд, амьдралыг онолд чихэж, амьдралд огт хэрэгжихгүй хоосон цэцэрхэлээр дүүрэн байгаа явдал ингэж дүгнэхээс аргагүй болголоо.
НИЙГМИЙН ШИНЭЧЛЭЛ
Хийсвэр, эрээвэр хураавар зорилт, бодлого
Цогц бодлогод нийгмийн хөгжлийн бодлого бол хүний хөгжилд чиглэх, түүний биелэлтийг хүний хөгжлийн индексээр хэмжих ёстойг заасан байна. Хэрэгжилтийг хэмжих явдал авууштай санаа мөн боловч салбар бүрийн бодлого хоорондоо уялдаагүй, ялангуяа, эдийн засгийн хөгжлийн зорилттой уялдаагүй байгаа явдал энэ Цогц бодлого хүний хөгжлийн зорилтоо бодитой хангана гэсэн итгэл өгөхгүй байна.
Нийгмийн хөгжлийн бодлогын тухай хэсэгт онолоос ургасан хөнгөмсөг хийсвэрлэлийг шууд олж харж болно. Манай улсын нийт хүн амын 35% амжиргааны баталгаажих доод түвшнээс доогуур амьдарч: мэргэжилгүй залуусын ажлын байрыг хятадын хямд ажиллах хүчин эзэлж: нийт оюутны 68% нь эмэгтэй байгаагаас хүйсийн тэгш байдал алдагдаж, улмаар гэр бүлийн хүчирхийлэл ихэсч байгаад Цогц бодлого дүгнэлт хийж, хариу өгсөнгүй. Тиймээс хэрхэн ажилгүйдлийг 3% болтол бууруулж[3]: яаж өндөр үнэтэй ажиллах хүчнээ хямд хятадуудаас илүү борлуулж: хүйсийн тэгш байдлыг хэрхэн хангаж, “гэр бүлийн хүчирхийллийг арилгах цогц арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх”-ийг[4] хэн ч тоймтой хэлж мэдэхгүй байна.
Хэрэгжүүлэх арга зам нь хэрэгжих зорилттойгоо адил гэнэн биш гэхэд дутуу бодсон байх нь элбэг. Жишээ нь: ядуурлаас гарах арга зам бол нэгд, ажлын байр бий болгох: хоёрт, “халамжийн тогтолцоог бүрдүүлэх” явдал юм гэнэ.[5] Энд хоёр арга зам амьдралд хэрэгжих эсэх туйлаас эргэлзээтэй. Хятадын хямд ажиллах хүчээр дүүрээд байгаа ажлын байрыг хэрхэн өндөр үнэтэй монгол залуустаа суллаж өгөх вэ? Үүнд энэ бодлого хариулт өгсөнгүй. Уул нь стратегийн баримт бичиг “юу хийх вэ” гэдгээс гадна бас “ямар нөөцөөр яаж хийх вэ” гэдэг асуултад хариулах учиртай. Түүнчлэн, нийгмийн даатгалын тогтолцоо 2021 он хүртэл төсвөөс санхүүжиж, хэрэв хувийн хэвшил тэтгэвэрийн даатгалын үйлчилгээ үзүүлэхээр бол гагцхүү нэмэгдэл хэлбэртэй байх ажээ.[6] Тэгвэл төсвөөс санхүүждэг “халамжийн тогтолцоо” 35%-ийн ажилгүйдлийг 2007 – 2015 онд хоёр дахин бууруулж чадах уу? Ажлын байр гаргасан аж ахуйн нэгжүүдэд “эдийн засгийн урамшуулал олгоно” гэсэн нь яг ямар урамшуулал байх юм бол, түүнийг улсын төсөв даах юм болов уу? Манай нийгмийн даатгалын сан ядуурлыг бууруулах гол ачааг үүрэх шавхагдашгүй ундарга биш байлтай.
Энэ тэр нам, байгууллагын мөрийн хөтөлбөрөөс санаа авахдаа хоорондоо зөрчилтэй юмыг нь анзааралгүй хуулчихсан мэт байдал заримдаа ажиглагдаж байна. 2015 он гэхэд “латин үсэгт шилжих нөхцлийг бүрдүүлнэ”[7] гэсэн болохоор 2016 онд манай улс латин үсгээр албан бичгээ хөтлөх юм шиг. Гэтэл дараа нь “үндэсний монгол бичгээ өвлүүлэн хөгжүүлэх орчинг боловсронгуй болгоно”[8] гэжээ. Манайх латин, монгол бичгийг хослуулж хэрэглэх юм уу, аль нэг рүү нь шилжих үү: латин руу шилжээд, монгол бичгийг дурсгал төдий хадгалья гэж байгаа бол кирилл бичгээ яах гэж байгаа юм бол гэсэн маш олон таавар эргэлзээ энэ хэсэгт төрж байгаа юм. 2021 он гэхэд “төрийн алба бас англи хэлээр үйл ажиллагаа явуулах чадамжтай болно” гэсэн нь Алтан гадас клубээс англи хэлийг төрийн хэл болгох санаачлагыг уухайлан авсан болтой. “Монгол Улсын иргэн бүрд үндэсний ухамсар, мэдрэмж, түүх, соёлоороо бахархах үзлийг”[9] англи хэлээр төлөвшүүлэх гэж байгаа юм болов уу? Энэ хоёр зорилт хоорондоо зөрчилдөж байгаа юм шиг. Эсвэл энэ талаар ямар нэг тайлбар хийх ёстой сон.
Стратеги гэдэг бол алсын зорилго, хүрэх арга зам, дайчлах нөөцийг тодорхой заасан байх учиртай ч зарим газар “ийм сайхан болно” гэснээс өөр зүйл үнэндээ харагдахгүй байна. Монгол Улсын эрүүл мэндийн салбарын оношлогоо, эмчилгээ, боловсон хүчин, удирдлага 2021 он гэхэд ихэд сайжрах сайхан зураг харагдаж байна. Гэхдээ энэ зорилтыг хэрэгжүүлэх санхүү нөөц хаанаас гарах тухай тодорхой зүйл бараг л алга. Эрүүл мэндийн даатгалын сан өмчийн ямар хэвшилд суурилах: эмнэлгийн ямар үйлчилгээ төрийн мэдэлд, ямар нь хувийн хэвшилд байх вэ, тэдгээрийн санхүүжилтийг эрүүл мэндийн даатгал хэрхэн хийх вэ гэдэг туйлаас бүрхэг байна.
ЭДИЙН ЗАСГИЙН ШИНЭЧЛЭЛ
Буруу загвараас үүссэн бүтэхгүй зорилт
Арга зүйн алдаа эдийн засгийн тухайд ч бас хөгжлийн нийт хандлагыг буруу үнэлж, зорилгоо буруу тодорхойлоход хүргэсэн байна. Улмаар загвараа буруу сонгосноос хүрэх арга зам эргэлзээтэй, бодит байдлаас хөндий, амьдралаас хол болсон байдал мөн ажиглагдана.
Эдийн засгийн хөгжлийн загварыг босгохдоо өнөөгийн эдийн засгийн байдалд дүгнэлт хийх замаар тодорхойлох нь чухал юм. Өнөөдөр манай гадаад худалдааны эргэлт нийт эдийн засгийн 90 гаруй хувийг эзэлж байна. Үүнээс бараг тал хувь нь дан ганц БНХАУ-ынх байгаа юм. Манай зах зээл, өсч буй хятадын үйлдвэрлэлээс илэрхий хараат болж, өргөн хэрэглээний бараг бүх барааг урд хөршөөсөө зөөж байгаа нь амьдралын жирийн үнэн билээ.
Манай эдийн засаг хятадын үйлдвэрлэлээс хараат болж байгаа явдлыг судалгааны баг буруу гэж үнэлсэн бололтой[10]: энэ урсгалыг сөрөх хандлагыг санал болгожээ. Ингээд маш субьектив байдлаар Өмнөд Солонгос мэт улсын хөгжлийн загварыг урьдал болгон экспортыг орлуулах үйлдвэрлэл хөгжүүлэхийг зорив. Дотоодын үйлдвэрлэлдээ түшиглэн гадаад хамаарлаа багасгах явдалд төсөв, татвар, мөнгөний бодлого чиглэсэн байна.
Энэ дүгнэлт бол гадаад эдийн засгийн орчин, монголын хөгжлийн чадавхи хоёрыг харгалзаагүй өрөөсгөл хандлага юм. Нэгээс хоёр сая хүнтэй улс орны эдийн засагт гадаад худалдааны эзлэх хувийн жин 90% байдаг нь ёс.[11] Учир нь Монгол мэт цөөн хүн амтай улс утас зүүнээс эхлээд сансрын хөлөг хүртэл бүгдийг дотооддоо үйлдвэрлэх хүчин чадал уулаасаа үгүй билээ. Иймээс экспортын бүх нэр төрлийн барааг дотооддоо орлуулан үйлдвэрлэх явдал бол үл гүйцэлдэх гэнэн санаа мөн.
Нөгөө талаас хятадын үйлдвэрлэлийн хөгжлийг зохистой үнэлж чадаагүй байна. Манай эдийн засагт БНХАУ-ын эзлэх хувийн жин үлэмж өндөр: цаашид ч байнга тогтвортой өсөх хандлагатай байна. БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт сүүлийн арван жил дараалан тогтмол арав орчим хувь өсч байгаа агаад: тус улс улс төр-эдийн засгийн бодлогоо тогтвортой барьж чадвал энэ хандлага цаашид ч хэвээр байх болно. Иймээс Япон, БНСУ зэрэг томоохон улс 2020 оныхоо эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлагаа БНХАУ-ын өсч буй үйлдвэрлэлийн чадавхи, зах зээл хоёр дээр тулгуурлан тооцож байна. Бүс нутгийн том эдийн засагууд БНХАУ-ын өргөн үйлдвэрлэлтэй “экспортыг орлох үйлдвэрлэл хөгжүүлэх” замаар өрсөлдөх чадавхигүйгээ зарлаад байхад манай мэт жижиг буурай оронд энэ бол бүр ч “үл гүйцэлдэх санаа” билээ.
Цогц бодлого энэ үл гүйцэлдэх зорилгодоо тулгуурлан төсөв, татвар, мөнгөний болон аж үйлдвэрийн бодлогоо ургуулан гаргасан байна. Эдгээр бодлогод хэрэгжүүлэхэд бүү хэл, ойлгоход хэцүү асуудал олон бий. “Төсвийн хөрөнгө оруулалтыг Мянганы хөгжлийн зорилттой оновчтой уялдуулан өсгөнө”[12] гэсэн нь төсвийг хэтэрхий тарамдуулж байгаа мэт агаад “оновчтой” гэж юуг хэлэх, мөн ч манай төсөв дандаа “өсөөд” байх уу гэдгийг өнөө баттай хэлэхэд нэн эргэлзээтэй. Төсөв ажлын байр гаргасан аж ахуйн нэгжүүдээс авахуулаад, нийгмийн халамжийн сан, дэд бүтэц, боловсрол эрүүл мэнд гэх мэт маш олон салбарт нэгэн зэрэг хөрөнгө оруулах атлаа нөгөө талаасаа татвар багасгахаар олонтаа амалсан нь зөрчилтэй: цаашилбал төсөв дээрх ачаагаа дааж чадах эсэх нь эргэлзээтэй. Ер нь төсөвт яг хэдий хэмжээний дарамт ирэх вэ гэдгийг нарийвчлан тооцох хэрэгтэй билээ. Түүнчлэн “Эрдэнэсийн сан”, “Монголын хөгжлийн сан”, “Тогтворжилтын сан”, “Эх орны хишиг” зэрэг сан хэрхэн ажиллаж, санхүүжиж, яг ямар үйл ажиллагаа явуулж төсөвт нэмэр болох, хоорондоо ямар харилцаатай байх тухай огт дурдаагүй юм.
Татварын бодлогод ч дээрхээс илүү тодорхой юм алга. Татварын бодлого нэг талаас, төсвийн хөрөнгийг бүрдүүлэх: нөгөө талаас, эдийн засгийн өсөлтийг хангахуйц байх гэсэн хоёр эсрэг хүчин зүйлийн тэнцэл дээр оршиж байдаг. Татварын суурийг өргөтгөх, бүс нутгийн хөгжлийг татварын бодлогоор зохицуулах асуудал манай хувьд шинэ зүйл биш бөгөөд 2021 он хүртэл бас л яригдсаар байх ажээ. Түүнчлэн, стратегийн зорилт 1-д дурдсан татварын хөнгөлөлт манай эдийн засгийг БНХАУ-ын эдийн засагтай өрсөлдөх чадвар олгож чадах уу, үгүй юу гэдэг ч бодууштай юм.
Манай эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар хүний нөөц, технологи, бизнесийн орчноос шууд шалгаална гэж зөв дурджээ[13]: гэхдээ, бизнесийн орчин гэдэгт дан ганц дэд бүтцийг дурдаад өнгөрсөн нь хангалтгүй юм. Даяршлын эринд Монголын эдийн засгийн давуу талыг бүс нутаг, ялангуяа, БНХАУ-ын эдийн засагтай харьцуулж тогтоовол зохистой гэдгийг өнөөгийн Монгол – Хятадын эдийн засгийн харилцаа илэрхий харуулж байна. Хөдөлмөрийн багтаамж ихтэй салбарт манай улс хэзээ ч хятадтай өрсөлдөж чадахгүй: харин нарийн мэргэжлийн салбарт хятад ажилчид бараг л үгүй байгаа өнөөгийн бодит байдал манай хоёр улсын давуу, сул талыг дэлгэн харуулж, цаашид ямар байвал зохихийг үзүүлээд байна. Энэ үүднээс, татварын бодлого БНХАУ-тай харьцуулахад хөрөнгө оруулалт татах чадвартай байна уу, өрсөлдөх чадвар олгож байна уу: аль салбартаа илүүтэй хөнгөлөлт үзүүлж, хөрөнгө татах вэ гэдгийг нягтлах нь зүй.
Мөнгөний бодлогын стратеги бүтцийн шинэчлэлийн тухай л өгүүлсэн болохоос одоо тулгараад байгаа даваа, алсдаа бүр аюул болж магадгүй үйл явцын тухай дурдаагүй нь Цогц бодлогыг стратегийн баримт бичиг гэхэд хэцүү болгож байна. БНХАУ хатуу тогтоосон юаний ханшаа ам.долларын нөөцөөр баталгаажуулах зорилгоор их хэмжээний ам.доллар худалдан авч байгаа нь АНУ – БНХАУ-ын хооронд том асуудал болоод байна. Энэ байдал 2021 он хүртэл ямар төлөвтэй болох вэ гэдгээс ам.доллар, юань хоёроос хоёулангаас нь хамаарч байдаг төгрөгийн үхэх сэхэх нь тодорхойлогдох болно. Одоо тулаад байгаа энэ давааг хэрхэн давах тухай манай Цогц бодлого хариу өгөөгүй л байна.
Аж үйлдвэрийн бодлогод өмнө өгүүлсэн арга зүйн болон бодлогын дотоод зөрчилтэй байдал нэлээдгүй илэрч байгаа юм. Жишээ нь: жижиг дунд үйлдвэр уул уурхайн үйлдвэрлэлийг дагаж хөгжих хандлагатай гэжээ.[14] Энэ бол зөв ажиглалт. Цогц бодлого тэдгээр үйлдвэрийг татварын болон бусад арга хэрэгслээр дэмжихээ амлажээ.[15] Гэвч энэ нь “ашигт малтмалаас харьцангуй бага шалтгаалдаг орон болох” эдийн засгийн хөгжлийн үндсэн зорилготойгоо хэр уялдаж байна вэ? Нэгэнт уул уурхайд үйлчилгээ үзүүлэхээр дагнан мэргэшсэн жижиг үйлдвэрүүд стратегийн хөгжлийн хоёрдугаар үе шатад өндөр технологийн үйлдвэрлэл рүү зүгээр л шилжээд орчихно хэмээн найдах үндэслэл багатай санагдана. Учир нь тэд шинээр орж буй зах зээл дээр туршлагатай өрсөлдөгчидтэй нүүр тулах хэрэгтэй болно: энэ бол боловсон хүчин, технологидоо дорвитой хөрөнгө оруулалт хийх чадваргүй жижиг дунд үйлдвэрүүдийг дампууралд хүргэх нь дамжиггүй.
Даяар эдийн засаг дахь жижиг улсын бодлого
2.5 сая хүн амтай манай улсын эдийн засагт гадаад худалдааны эзлэх хувийн жин 90% орчим байх бол хэвийн, зүй ёсны үзэгдэл гэж үзүүштэй. Нэгд, жижиг улс хэзээ ч гадаад зах зээлээс хамааралгүй, бүх зүйлийг дотооддоо үйлдвэрлэдэг эдийн засагтай байж чаддаггүй. Хоёрт, даяаршлийн энэ эринд үндэсний үйлдвэрлэлийн загвар хоцрогдож, харин даяар эдийн засгийн сүлжээнд нэгдэж, бие даасан элемент болон хөгжих явдал чухал болоод байна. Иймээс экспортын чиглэлтэй үйлдвэрлэл хөгжүүлэх загварыг бус, харин даяар эдийн засагт нэгдэх ашигтай сэжим, суваг олох, хөгжүүлэх явдал илүү үр дүнтэй юм.
Түүнчлэн, манай улс зах зээл, үйлдвэрлэлийн боломж бага жижиг эдийн засаг учир Солонгосын загвар бус харин Гонконг, Макао, Сингапур, Люксембург, Лихтенштейн, Карибын тэнгис дэх жижиг орнуудын хөгжлийн туршлага, эдийн засгийн загвар манай улсад туйлаас тустай юм. Энэ улсууд хүн ам цөөн, дэлхийн том том эдийн засгийн дэргэд оршдог бөгөөд эдийн засаг нь хөрш зэргэлдээ орших томоохон зах зээлд цөөн хэдэн чиглэлд мэргэшсэн үйлчилгээ явуулдагт оршино.
Тэр дундаас Люксембургийн эдийн засгийн хөгжлийн зам Монголын нөхцөлд нэн тохиромжтой юм. Люксембургийн Вант Улс дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа нүүрс, төмрийн уурхай, ган үйлдвэрлэлээр тэргүүлж байгаад аажмаар тэр капиталаа банк санхүүгийн салбарт шилжүүлснээр өнөөдөр тус улс өрнө европын банк санхүүгийн чухал төв болжээ. 600 мянган хүн амтай, 27 км.кв нутагтай энэ улс байрладаг Рурын хөндий бол нүүрс, төмрийн ордоор өрнө европын хамгийн баян газар агаад тус улсад хөгжлийн гараагаа эхлэх таатай боломж олгосон юм. Хүнд аж үйлдвэрийн эрин аажмаар улирч, үйлчилгээ өндөр технологид тулгуурласан эдийн засгийн загвар ноёрхох болсон 1980-аад оны дунд үеэс Люксембург уул уурхайн олзворлолт, баяжуулалт, цувилт голлосон аж үйлдвэржсэн эдийн засгаас банк, санхүүгийн үйлчилгээ голлосон эдийн засгийн шинэ хэв маяг руу амжилттай шилжжээ. Өнөөдөр Люксембург Герман, Франц, Швецарь зэрэг хөрш улс төдийгүй, нийт дэлхийн даяар эдийн засагт санхүүгийн мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлдэг том төвүүдийн нэг болсон байна.
Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийн бодлогод Люксембургийн энэ туршлага нэн ач холбогдолтой юм. Манай улс өнөөдөр уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт чамгүй татаж байна. Нэг талаас, гаднын энэ сонирхолыг алдахгүй байх, нөгөө талаас, энэ салбараас хуримтлуулсан хөрөнгийг стратегийн ирээдүйтэй салбар руу чиглүүлэх том даваа манай өмнө тулгарч байгаа юм.
УЛС ТӨР, ЗАХИРГААНЫ ШИНЭЧЛЭЛ
Тулгарсан асуудлыг буруу үнэлсэн нь
а\ Улс төрийн байгуулал
Улс төр, захиргааны шинэчлэлийн тухайд нэлээд олон шүүмжлэлтэй зүйлс байгаа юм. Тэр дотроос хамгийн их шүүмжлүүлж байгаа зорилт бол засаглалийн хэлбэрийг өөрчлөх тухай бөөөд үр дагаварт нь Үндсэн хуулийг өөрчилж магадгүй билээ. Ийм зорилт тавих нь эрх зүйт төрийн зарчимд нийцэхгүй юм.
Олон хүмүүс энэ цогц бодлогод дурдсан төрийн байгуулал, нэн ялангуяа “ардчилсан төрийн байгууллын сонгодог хэлбэрүүдийн аль нэгийг цогцоор нь сонгож”[16] гэсэн хэсгийг Монгол Улсын Үндсэн хуулийг зөрчсөн гэж үзэж байна.[17] 1992 онд баталсан Монгол Улсын Үндсэн хуулиар манай улс парламентын засаглалын хэлбэрийг төрийн байгуулал болгон авсан юм. Үндсэн хууль үйлчилж эхэлсэн эхний жилүүдэд манай төрийн байгууллын хэлбэрийг парламентын буюу холимог хэлбэрийн алинд нь орох тухай онолын маргаан гарч байсан ч цэвэр парламентын засаглалтай юм гэдэг дээр сүүлийн үед манай судлаачид бүрэн санал нийлж байгаа юм. Иймээс “сонгодог хэлбэрүүдийн аль нэгийг” нь авах тухай асуудал байхгүй, хэдийн шийдэгдсэн.
Парламентын засаглал нэгэнт төлөвшиж тогтоод, сонгуульт институц нэгэнт бүрэлдсэн хойно “сонгодог хэлбэр” хэмээн засаглалын асуудлыг дахин чаргууцалдан сөхөх нь Парламентын засаглалын эсрэг, Үндсэн хуулийн эсрэг, Үндсэн хуулийг өөрчлөх санаачлага юм. Засаглалын тухай асуудал бол Үндсэн хуулийн гол үзэл баримтлалын нэг бөгөөд гол үзэл баримтлалыг өөрчлөнө гэдэг бол хууль зүйн утгаараа шинэҮндсэн хууль батална гэсэн үг. Хэрэв Үндсэн хуулийг өөрчлөх асуудлыг тусгамаар байгаа бол үүнийг энэ баримт бичгийн хүрээнд бус харин тусгайлан боловсруулж өргөвөл зүйтэй юм.
б\ Нийтийн захиргаа, захиргааны байгуулал
Захиргааны байгууллагын шинэчлэлийн зорилт бүдэг, тодорхойгүй байна. Авилгатай тэмцэх, захиргааны шуурхай үйлчилгээ төлөвшүүлэх зэрэг асуудал манай улсын төдийгүй өндөр хөгжилтэй бусад оронд захиргааны шинэчлэлийн гол даваа болоод байгаа юм.
Цогц бодлого үндсэндээ авилга, шуурхай үйлчилгээний асуудлыг оновчтой сөхөж чадаагүй байна. Цогц бодлогод тодорхойлсноор манай захиргааны байгууллагын өмнө төлөвлөлт, гүйцэтгэл: удирдлагын манлайлал: цалин: цомхон болгох асуудал л 2021 он хүртэл тавигдаж байгаа бололтой.[18] Авилгын тухайд 3.5 дугаар зүйлд тэргүүлэх чиглэлийн 6-д товч дурдсан байх боловч улс төр, захиргааны шинэчлэлийн хэсэгт огт дурдаагүй байна. Захиргааны хүнд сурталыг арилгах, чирэгддийг багасгах асуудал хааяа, хааяа мэр сэр дурдагдсан авч зорилго болон тавигдсан зүйл бас л үгүй байна.
1. Авилга: Авилгыг 2021 он хүртэл шийдвэрлэх асуудлын тоонд оруулж үзээгүй байна. Авилгатай тэмцэх бол манай төр, захиргааны байгууллагад хийх шинэчлэлийн амин чухал хэсэг юм. Ард түмэн төрдөө итгэхгүй байгаагийн үндсэн шалтгаан бол төрийн албаны үр дүнгүй систем, түүнд шигдэн оршиж буй авилгын механизм билээ. Захиргааны системийн шинэчлэлийн гол зорилго авилгыг бууруулах явдалд орших ёстой юм.
2. Захиргааны үйлчилгээ: Даяаршсан эдийн засгийн харилцаа, хөгжлийн эрчмийг захиргааны байгууллага, түүний үйл ажиллагааны хэв маяг гүйцэж чадалгүй хоцрогдож, улмаар хөгжилд тээг болж байгаа явдал дэлхий дахинаа нийтийн захиргаанд өөрчлөлт хийх зайлшгүй шаардлага бий болгож байна. Эдийн засгийг захиргааны аргаар удирддаг байсан, захиргаадалтын нүсэр системийг задалж буй манай улсад энэ шаардлага улам ч тулгамдаж буй. Харамсалтай нь захиргааны байгууллагын үр нөлөөт, үр ашигт байдлыг хангах талаар Цогц бодлого төдий хайхарсангүй.
Засаглалыг бэхжүүлэх, захиргааг шинэчлэх
а\ Улс төрийн систем
Улс төрийн системийн шинэчлэлийн гол зорилго бол засаглалын хэлбэрийг өөрчлөх явдалд бус харин парламентын засаглалыг төгөлдөржүүлэх явдалд оршино. Тухайлан, эрх мэдлийн хянал-тэнцлийг парламент-засгийн газар хоёрын дунд хангах, түүнд гүйцэтгэх ерөнхийлөгчийн үүрэг оролцоог тодорхой болгох явдал үүнд багтана. Сонгодог парламентын засаглалтай оронд парламент-засгийн газрын хоорондын харилцааг тэнцвэржүүлэх, хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдлийн хянал-тэнцлийг хангахад ерөнхийлөгчийн гүйцэтгэх үүрэг шийдвэрлэх ач холбогдолтой байдаг. Энэ бүрэн эрхийг гагцхүү органик байдлаар тоочоод өнгөрөх бус, харин процессийн дунд нь тодорхой суулгаж өгөх байдал үндсэн хуулиудад ажиглагддаг юм.
Олон намын системийг бэхжүүлэх, парламентын тогтолцоог боловсронгуй болгоход пропорциональ буюу хувь тэнцүүлэх сонгуулийн системийг хамгийн оновчтойд тооцдог. Улс төрийн системийг эрх зүйн, ялангуяа, хууль тогтоох замаар удирдах гол сэжим бол сонгууль, сонгуулийн хууль юм. Сонгуулийн систем улмаар намын тогтолцоо, төлөвшилд шууд нөлөөлдөг. Хувь тэнцүүлэх системийн үр дүнд парламентад олон нам суудал авч, засгийн газраа байгуулахын тулд заавал эвсэх шаардлагатай болдог байна. Намын төлөвшлийг бусад намтай эвсэх чадвараар шалгадаг парламентын засаглалд хувь тэнцүүлэх систем туйлын ач холбогдолтой байдаг ажээ.2004 онд сонгуулийн хуулийг өөрчлөхтэй холбоотой хийсэн ихэнхи судалгаа хувь тэнцүүлсэн системийг дэмжиж байсныг дурдууштай.
б\ Нийтийн захиргаа, захиргааны байгуулал
1. Авилга: Авилгыг бууруулах гол стратеги бол төвлөрлийг задлах, иргэний хяналт, оролцоог дэмжих явдалд оршдог. Газар, газрын татвартай холбоотой аливаа шийдвэр баг, хорооны ИТХ мэт нутгийн өөрөө удирдах байгууллагад шилжих, агентлагийн удирдлагад иргэний нийгмийн мэргэжлийн байгууллагын оролцоог хангах явдал бол стратегийн хувьд авилгатай тэмцэх хамгийн зөв гарц юм. Анхан, дунд шатны албан тушаалтныг иргэний нийгмийн шууд хяналтад ийнхүү байлгах бол захиргааны шинэчлэлийн гол зорилт байвал зохистой.
2. Захиргааны үйлчилгээ: Өнөөгийн нийтийн удирдлагын өмнө, тухайлан захиргааны байгууллагын бүтцийн өмнө тулгарч буй гол зорилт бол эдийн засгийн хөгжлийг дэмжсэн захиргааны бүтэц бий болгоход оршино. Шинэ Зеландын агентлагийн систем буюу захиргааны байгууллага аж ахуйн тооцоон дээр ажиллах систем одоогоор энэ чиглэлд хийсэн хамгийн дөмөг шинэчлэл юм хэмээн нийдэм үздэг. Нийтийн захиргаа бол иргэд, тэр тусмаа эдийн засгийн нэгжүүдэд үйлчилгээ үзүүлэх байгууллага учраас тэр үйлчилгээний чанарыг сайжруулах нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татаж, эдийн засгийн бодит өсөлтөд хүргэдэг байна.
Манай улсад 1996 оноос эхлэн агентлагийн системийг төлөвшүүлэх талаар яригдаж эхэлсэн боловч энэ чиглэлд дорвитой өөрчлөлт гарсангүй өнөөг хүрлээ. 2002 онд батлагдсан Төрийн байгууллагын удирдлага санхүүжилтийн тухай хууль энэ шинэчлэлийг бүрэн гүйцээх гол алхам болох байсан юм. Харамсалтай нь, энэ хууль захиргааны байгууллагыг аж ахуйн тооцоонд оруулах бус, харин ч төвлөрүүлэхэд хүргэсэн билээ. Иймээс хэдийгээр хэлбэрийн хувьд агентлагийн систем бүрдсэн ч үйл ажиллагааны хувьд Төрийн санг тойрч төвлөрсөн бүтэцтэй болсон байна. Энэ төвлөрлийг задлахад захиргааны шинэчлэлийн гол зорилт орших учиртай билээ.
ДҮГНЭЛТ
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөс санаачлан нийгмийн хөгжлийн нэгдсэн чиг баримжаатай болох зорилгоор тодорхой хөрөнгө мөнгө, хүч зарцуулан энэхүү Цогц бодлогыг боловсруулсан нь сайшаалтай юм. Харамсалтай нь, үүнийг боловсруулсан судалгааны баг өрөөсгөл хандан тэр хөрөнгө хүчийг ашиггүй үрэгдүүлжээ. Энэ баримт бичиг өнөөгийн Монголын нийгэмд тулгамдаж байгаа асуудалдаа тулгуурлан ирээдүйн зорилтоо тодорхойлоогүй учраас жирийн хүний амьдралд төдий л нэмэртэй байж чадахгүй байх вий хэмээн зовнимоор байна.
Ийм үр дүнд хүргэж буй гол шалгаан бол арга зүйн алдаа гаргасанд оршино. Тулгамдсан асуудлаа шийдэх гарц хайхын оронд, амьдралыг онолд хумьж тайлбарлан, хөгжлийн гарцыг амьдралаас бус онолоос эрсэн явдал Цогц бодлогыг өмнө нь гарч байсан олон үзэл баримтлалын адил өгөөж муутай, хүртээлгүй, хэрэгждэггүй бичиг баримтын нэг болгож магадгүй байна. Энэ бодлогыг боловсруулахад олон тооцоо судалгаа хийсэн байж болох: төсөлд тусгасан үйл ажиллагаа бүрэн амжилттай хэрэгжиж болох ч: манай амьдралд тулгамдсан бэрхшээлийг шийдэхэд угаасаа чиглээгүй тул амьдралд нэмэр болох нь багатай байх биз.
УИХ Цогц бодлогыг баталсан ч амьдралд төдий л үр өгөөжтэй хэрэгжихгүй. Тиймээс УИХ Цогц бодлогыг хүн нэг бүрийн амьдралыг мэдэгдэхүйц дээшлүүлэх өгөөжтэй баримт бичиг болгохын тулд дараахь хоёр арга хэмжээ авбал зүйтэй байж болох юм:
- Цогц бодлогыг дахин боловсруулахаар Ерөнхийлөгч, Засгийн газарт буцаах: Энэ удаад төслийг боловсруулах баг стратегийн баримт бичиг боловсруулах арга зүйн зөвлөгөө заавал авахыг тухайлан үүрэг болговол зохистой.
- УИХ Цогц бодлогын өөр хувилбарыг гаргах: УИХ-д суудалтай намуудын төлөөлөл бүхий ажлын хэсгийг гарган Засгийн газар, Ерөнхийлөгчид байгаа мэдээллийг дайчлан авах замаар шинэ хувилбар гаргаж болно.
[1] Цэдэндамба, “Эдийн засгийн хөгжлийн бодлого” Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого хурал Монголын ардчилсан намаас санаачлан зохион байгуулсан энэ хуралд Цогц бодлогыг боловсруулсан багийн төлөөлөгчид оролцон хийсэн ажлаа тайлбарласан юм. Энэ үеэр Цэдэндамба гуай ажлын хэсэг ямар онолоор явбал хөгжих тухай хэлэлцээд дараа нь тэр онолоосоо ургуулан зорилтоо томьёолсон тухай илтгэл тавьсан билээ.
[2] Том Гинсбург, “Хууль тогтоох ажиллагаан дахь судалгаа мэдээллийн чанарыг дээшлүүлэх нь” (Улаанбаатар: Азийн Сан, 2004)
[3] “Монгол Улсын мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан үндэсний хөгжлийн цогц бодлого: Төсөл” (Улаанбаатар, 2007) 14. 4.1 дүгээр зүйл. Стратегийн зорилт 1.
[4] Мөн тэнд 53. 8.1 дүгээр зүйл
[5] Мөн тэнд 14. 4.1 дүгээр зүйл.
[6] Мөн тэнд 22, 4.8 дугаар зүйл, Стратегийн зорилт 4.
[7] Мөн тэнд, 17. 4.4 дүгээр зүйл, Стратегийн зорилт 2.
[8] Мөн тэнд, 20. 4.6 дугаар зүйл. Стратегийн зорилт 2.
[9] Мөн тэнд 4.6 дугаар зүйл. Хуудас 20.
[10] Судалгааны баг өнөөгийн байдалд огт дүгнэлт өгөөгүй учир ийн дүгнэх зохисгүй мэт санагдаж болох юм. Гэвч Цогц бодлогод санал болгосон эдийн засгийн стратегийн онолын эхийг нэхэн үзвэл ингэж хэлж болмоор ажээ.
[11] See Figure 7.1. Robert A. Dahl and Edward R. Tufle, “Size and Democracy” (Stanford, California; Stanford University Press, 1973) 114.
[12] Цогц бодлого 5.1.1. дүгээр зүйл, Стратегийн зорилт 2, хуудас 24.
[13] Мөн тэнд 5.1.5 дугаар зүйл. Хуудас 27-28.
[14] Мөн тэнд 5.2.1.1 дүэгээр зүйл, Стратегийн зорилт 2, хуудас 30.
[15] Мөн тэнд 5.2.1.3 дугаар зүйл, Стратегийн зорилт 2. хуудас 32.
[16] Цогц бодлого 7.2 дугаар зүйл, Стратегийн зорилт 1. хуудас 46.
[17] Ундарьяа, “Шүүмж” Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого хурал. (Улаанбаатар: Монголын ардчилсан намын бодлогын зөвлөл)
[18] Цогц бодлого 7.3 дугаар зүйл, хуудас 47-48.

МӨЛЖЛӨГИЙГ УСТГАХ АЛХАМ

АРДЧИЛАЛ, ИРГЭНИЙ НИЙГМИЙН ТУХАЙ БОДЛОГЫН БИЧИГ

A main reason of malfunctioning of democracy in Mongolia is corruption. Along with political corruption, the public service corruption erodes future properity.
I recommend two strategies of reduction of corruption: transferring land related decisions such as license for mining and construction to the lowest unit of local self-governing body and granting seats for civil society organizations in Board of Managers of any coordinating agencies of the executive branch. The increasing civic participation and direct control of civil society organizations on every level of public service will help reduction of corruption.

Ардчиллын гол бэрхшээл

Коммунизмаас өвлөсөн хувалз

Бичсэн уриагаа ойлгодог байх хэрэгтэй

Дарга ангийн мөлжлөг – хамгийн том бэрхшээл

Дарга ангийн мөлжлөг

Мөлжлөгийн зэвсэг – авилга, гарын үсэг, тамга

Дарга ангийн засаглал хүчтэй байгаа шалтгаан

Дарга ангийн мөлжлөгийг устгах арга зам

Зорилт

Алхам

- Даргын эрхийг Иргэдэд шилжүүлэх

- Төрийн захиргааг Түмний захиргаа болгох

Хүлээх үр дүн

АРДЧИЛАЛЫН ГОЛ БЭРХШЭЭЛ

Коммунизмаас өвлөсөн хувалз

Зарим хүмүүс улс төр тогтворгүй байна, “хатуу гартай ерөнхийлөгчийн засаглал” тогтоовол хөгжинө гэж ярьдаг. Зарим нь архидалт, зарим нь ядуурлыг, зарим нь манай хүмүүс аж ахуй эрхэлж сураагүй залхууг гайхдаг. Түдэв гуай өмнө нь “монгол хүн сүйтгэгч сэтгэлгээтэй” болсон нь хоцрогдлын эх гэж тайлбарласан нь ч бий. Болохгүй бүтэхгүй байгаагийнхаа зүйлийг хүмүүс янз бүрийн л юмнаас хайх ажээ.

Ардчилал Монголыг мөхөөж буй биш, харин дарга ангийн дарангуйлал, мөлжлөг Монголыг мөхөөж байна. Дарга анги өөрийг нь үүсгэн төлжүүлсэн коммунист эдийн засгаа идээд дуусгачихсан. Одоо тэд урган төлжих гэж буй зах зээлийн эдийн засагт дэгэнцэж догонцон буй шинэхэн үр төлийг авилга хээл хахуулиар дарамтлан шимэн мөлжиж, өсч бойжихын зуургүй үхүүлж байна. Дарга анги бол коммунизмаас өвлөсөн хувалз юм.

Миний үзэж байгаагаар бол монголд ихэнх юм, ялангуяа, улс төр эрүүл байна. “Би сонсвол, эртнээс нааш улс төрд хулгай худалгүй нь үгүй болой” хэмээн Чингис хаан төрөхөөс зуун жилийн өмнө Кидан гүрний мэргэн сайд эзэн хаандаа бичиж байжээ. “Эрх мэдлийг хянахгүй бол илжилрч өмхийрдэг” гэдэг. Улс төрчид хэрэлдэж, засгийн газраа сольж, хэвлэл мэдээлэл засаг барьж байгаа хүмүүсийн булай булхайг дэлгэж хяналт тавьж байгаа нь эрүүл улс төрийн шинж юм. Эрх мэдлийг илжрүүлэхгүй байх үүнээс “өөр аргыг хүн төрөлхтөн одоогоор бодож олоогүй байна” хэмээн нэгэнтээ Их Британы Ерөнхий сайд Черчиль асан тэмдэглэсэн байдаг. Монгол Улсад хэрэгжсэн хамгийн амжилттай шинэчлэл бол улс төрийн шинэчлэл байсан, байж ч байна.

Бичсэн уриагаа ойлгодог байх хэрэгтэй

Төр биш, түмэн хүчтэй байдаг “иргэний нийгэм” бол хоосон үгийн цагаан баринтагийг нь хуулаад харвал утга учиргүй зүйл бас ч биш юм. Үндсэн хуулийнхаа энэ тунхагийг иргэн нь бүү хэл, улс төрч нь ойлгохоо больчихсон, ер нь анх баталж байх үедээ ч ойлгож байсан эсэх нь эргэлзээтэй. Энэ байдал социализмын тухай сайхан ярьдаг мөртөө, тэрэндээ өөрөө ч итгэдэггүй хуучны намын үүрийн даргын царайг л санагдуулдаг юм. Ширээнийхээ ард өлгөчихсэн уриагаа ойлгохгүй байх нь элбэг шүү, тэд.

Хөгжлийн зорилгоо бодитой харж чаддаггүй, итгэдэггүй, Ху намын ухуулагчийн дүрэмдсэн царайгаар худлаа ярьж цаг нөхцөөдөг ахуй байдал бол манай социализмаас өвлөсөн улс төр, эдийн засаг, нийгмийн уяман өвчин юм. Тийм учраас аливаа бодлого “харалган” , явцгүй, томчуудын чиний миний гэсэн өөдөсхөн ашгийн хүрэээнд л эргэлдээд байх.

Иргэний нийгмийг байгуулах, эдийн засгаа хөгжүүлэх чиг хараа, чиг шугамаа зөв тодорхойлох нь чухал. Иргэд, иргэний байгууллага, бизнесийн нэгж намын бодлогоор дамжин төрийн бодлогод төдийгүй, салбарын бодлогод шууд оролцдог, саналаа тусгадаг, хянадаг байх нь иргэний нийгмийн гол чанар юм. Дорж гуай явдал чирэгдэл бололгүй, газраа хувьчлаад авчихдаг, том компани хашааных нь гадаа барилга барихдаа гуйдаг байвал энэ иргэний нийгэм. Зуун айлын барилгын материал зардаг компанийн захирал Сандаг гуай Барилга хот байгуулалтын агетнлагийн даргыг сонгоход оролцож, жилийнх нь төсвийг баталдаг байвал энэ иргэний нийгэм мөн.

ДАРГА АНГИЙН МӨЛЖЛӨГ – ХАМГИЙН ТОМ БЭРХШЭЭЛ

Дарга ангийн мөлжлөг

Иргэний нийгэм одоогоор мөрөөдөл төдий л байна. Хашааныхаа газрыг хувьчилж авах гэж хотын засаг даргын тамгын газар руу явах хэрэг болно. Гэхдээ болоогүй, эхлээд хорооны засаг даргын үүдийг гурав хоног сахина. Дараа нь дүүрэг дээр очиж 14 хононо, тэгээд дараа нь хотын газрын албанд орж сар болно. Дарга болгонд нэг юм атгуулна. Аль нэг дарга татгалзвал бүх юмыг эхнээсээ дахиад л эхэлнэ. Заримдаа бүх юм болчихоод байхад ганцхан даргын гарын үсгийг хүлээж долоо хононо. Гэтэл том даргыг таньдаг баячуул нь ажлаа хоромхон зуур бүтээж, авилгыг бөөн бөөнөөр нь шиднэ.

Яагаад ч юм бэ, Ху намын амласан шинэ гэр бүлд олгох мөнгийг хэн нэгэн даргын гарын үсгээр, хэн нэгэн дарга олгох ёстой болчихлоо. Ху нам иргэндээ итгэдэггүй, харин даргад итгэдэг учраас хороон дарга, иргэний бүртгэл мэдээллийн дарга, эмнэлгийн дарга, өөр юу юуны ч юм бэ, олон олон даргын гарын үсэг бүхий “батлан даалт”-аар өөр нэг том дарга эхнэр бид хоёрт олгох мөнгийг шийднэ гэнэ. Дунд нь бас нэг том дарга нь хуулийг дур зоргоороо тайлбарлаж, “та хоёр хууль гарахаас өмнө танилцсан бол мөнгө өгөхгүй” гэж байх юм. Уул нь манай Үндсэн хуулиар бол хууль тайлбарлах эрх гагцхүү шүүхэд байдаг атал шүүхээс том дарга гарч ирээд хууль тайлбарлаж дарлаад байх юм. Тэгээд би авгайтайгаа 2003 оноос хойш танилцсан, түүнээс өмнө нь үнсэлцэж байгаагүй гэдгээ “нотлох” ёстой гэнэ.

Үнэндээ манай ядуурал, зовлонгийн үндэс бол дарга ангийн мөлжлөг юм. Жирийн хүн мөрөөрөө амьдарч болохгүй, заавал нэг даргын барьцаа, дарамт, гарын үсгийн гуйлга, бэлэг дурсгал, хахуулийн дөнгөнд мөлхөж талхиулна. Жижиг жижиг дарга нар дор дороо авилга нэхэж, гарын үсгээ гуйлгахаас гадна, том дарга нар томчууд дундаа мөнгө шидэлцэнэ. Дарга ангид байна гэдэг бол авилга авч баяжих сайхан ирээдүйн баталгаа юм.

Мөлжлөгийн зэвсэг – авилгал, гарын үсэг, тамга

Дарга ангийн мөлжлөгийн зэвсэг бол төрийн эрх мэдэл, арга зам нь хахууль. Зүв зүгээр байсан шинэ гэр бүлд мөнгө өгөх тухай хуулийг аль нэг дарга заавал нэг гох дэгээ гаргаж, гарын үсэг, тамга, зөвшөөрөл, лавлагаа шаардан дураараа тайлбарлана. Тэгж гох дэгээ гаргаж байгаагийн гол шалтгаан бол авилга, хээл хахууль авах нүхээ малтаж байгаа нь тэр.

Гарын үсэг, тамга болгоны цаана нүүр нь өөхөлсөн, нүд нь бүлцийсэн бүдүүн дарга, ярвагар царай гаргаад Ху намын дарга нарыг дуурайж янцаглаад л сууж байгаа. Тэгээд хуулийг дураараа тайлбарлаж, худал үнэн далайлгана. Үнэн царай нь бол зүгээр л авилга нэхсэн гуйлгачин.

Бизнесийг тэд авилгаар мөлжиж өөртөө байшин бариулна. Жирийн иргэдийг эрх мэдлээрээ дарамталж, далайлгаж, барьцаалж цай хуушуурын мөнгө нэхнэ. Монголын ард түмэн бүр төрд татвараа төлөхөөс гадна алхам бүр тааралддаг саад тогтгор, гох дэгээнд өлгөгдөн тэр тоолон даргын тоссон гар дээр мөнгө төлсөөр үгүйрэн хоосорч байна.

Дарга ангийн засаглал хүчтэй байгаа шалтгаан

Яагаад манай улс төрийн ардчилал хөгжиж байгаа боловч бид дарга ангийн дарангуйлалд тарчилж байгаа юм бэ гэсэн асуулт зүй ёсоор гарна. Энд хоёр шалтгаан байна.

Нэгдүгээрт, МАХН хүчтэй байна. Энэ бол дарга ангийн улс төрийн эрх ашгийг илэрхийлэгч юм. МАХН хэзээ ч ард түмнийх байгаагүй, харин дарга ангийнх л байсан. МАХН хүчтэй байгаа цагт дарга ангийн дарангуйлал үүрд орших болно. МАХН дарга анийг өлгийдөж, бойжуулж, өсгөж өндийлгөсөн, өнөөдөр ч тэрийгээ хамгаалж л байна. Өнөөгийн дарга нар МАХН-ын том даргын ангийн найз, нутгийн хүү, хамаатан садан гэх мэт ямар нэг байдлаар заавал холбоотой байдаг.

Ардчилсан хүчин 1996 оноос эхлэн “агентлагийн систем” гэгчийг санаачлан дарга ангийн ноёрхлыг устгах гэж оролдсон авч уусдаг зарим нь дарга болж уусаад, уусаагүй заримыг нь МАХН засгийн газартай нь хамт огцруулж, үймүүлсээр 2000 оны сонгууль хүргэсэн. 2000 оны сонгуулиар манай монголын ардчилсан төрийн түүхэн дэх хамгийн том дарга Энхбаяр улаан тугаа мандуулан ерөнхий сайдын суудалд заларч, 2004 он хүртэл монгол дахь дарга засгийг сонгодог болтол нь төгөлдөржүүлсэн юм. Одоо ч гэсэн МАХН дарга ангийг төлөөлсөн хэвээрээ, Энхбаярын бэхжүүлсэн дарга ангийн мөлжлөг харгис хэрцгий хэвээрээ л байна.

Хоёрдугаарт, 1990 оноос эхэлсэн шинэчлэл төрийн захиргааны дунд шатыг шинэчилж чадаагүй л байна. Энэ шатны бүх шинэчлэлийг МАХН унагаасан. Хирэнд бөөс цугладаг шиг, төрийн захиргааны дунд шатанд л хамгийн олон дарга шигж, үүрлэсэн байдаг. Агентлагийн захирал, хэлтэс газрын дарга, аймаг нийслэл, сум дүүргийн тамга дарж, гарын үсэг зурдаг бүх “хурган”, “төлгөн” дарга нар монголын ардчиллыг алж, ард түмнийг үгүйрүүлэн “мөлжиж” байна. Тэд л“40-ээс дээш насны” “компьютерээс айдаг” (Баабарын хэлснээр) хүмүүс шүү дээ. Цаашид мэргэжлээрээ амжилт гаргах ямар ч ирээдүй тэдэнд байхгүй. Тиймээс яг одоо байгаа суудал дээрээ аль болох их идэхийг л тэр хүмүүс эрмэлздэг, иддэг ч юм.

Дэлхий нийтийн хандлага

Дэлхий нийтэд төрийн захиргааг хэрхэн өөрчлөх талаар улс төр судлал, захиргааны эрх зүйн хүрээнд маш том маргаан өрнөж байна.

Эдийн засаг хөгжөөд даяршаад байхад, төрийн захиргаа хөгжихгүй, нийгмийн хөгжлоо тушиж, авилга, хахууль, сохор улс төржилтийн үүр уурхай болоод байгаа нь аль ч оронд түгээмэл хандлагатай юм. Өндөр хөгжилтэй өрнийн орнуудын эрдэмтэд энэ асуудлыг зоригтой сөхөж байна.

Нэг талаас эдийн засагаа тэтгэсэн, цомхон, үр нөлөөтэй, үр ашигтай байх, нөгөө талаас түмнийхээ санаа бодлыг тусгаж, тэдэндээ үйлчилдэг байхуйц ямар тогтолцоо хэрэгтэй вэ гэдэг талаар бүтээлч санаачлагууд гарч байгаа юм. Тэдгээрээс, хуучнаа зоригтой өөрчилж, амжилтад хүрсэн ганцхан орон байгаа нь Шинэ Зеландын захиргааны систем, бидний агентлагийн гэдэг систем юм.

“Засаглалгүй захиргаа”, “төрийн захиргааны оронд нийтийн удирдлага" зэрэг орчин үеийн нэр томьёонууд төрийн захиргааг задлаж, удирдлагыг иргэний нийгэм, иргэдийн шууд оролцоонд төвлөрүүлэх асуудал дээр төвлөрч байгааг харж болно.

Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжил, нийгмийн дэвшлийг дэмжихүйц захиргааны ямар тогтолцоо хэрэгтэй вэ гэдгийг өнөөдөр нарийн судлаж гаргах хэрэгтэй байна. Манай захиргааны системд оршиж буй гол бэрхшээл бол агентлагууд нь иргэний нийгмийн хяналтад байдаг Шинэ Зеландын системийг авч хэрэглэхдээ, бүх зүйлийг төрөөс хянаж байх ёстой гэсэн үхширсэн сэтгэлгээнээсээ салж чадалгүй шилжилтийг дутуу хийснээс өнөөдөр эрэмдэг, зэрэмдэг тогтолцоо үүсээд, завсар зайгаар авилга, хахууль үүрлэж, бугшаад байгаад оршино.

Хэрэв жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжиж ард түмнийхээ амьжиргааг дээшлүүлье гэж байгаа бол агентлагийн системээс ухрах аргагүй. Нэгэнт эхэлсэн ажлаа дуусгахад, төр бүхнийг мэднэ, төвлөрүүлнэ гэсэн үхширмэл сэтгэлгээнээс салж, эрх мэдлийг Иргэдийн нийтийн хурал, Агентлагийн удирдах зөвлөл рүү зоригтой шилжүүлэх хэрэгтэй юм.

ДАРГА АНГИЙН МӨЛЖЛӨГИЙГ УСТГАХ АРГА ЗАМ

Зорилт

Манай ардчилсан шинэчлэлийн хагмийн том зорилт бол дарга ангийг устгах, түүний мөлжлөгийн хэрэгсэл болсон авилгал, хээл хахуулийн сүлжээг арилгахад оршино. Дарга ангийн мөлжлөгийн гол шалтгаан бол улс төр, захиргааны мэдэл дарга ангид хэт төвлөрсөнд оршино.

Иймээс төрийн захиргааны бүх түвшинд иргэний нийгмийн шууд оролцоог хангах, төвлөрсөн эрх мэдлийг задалж иргэдийн нийтийн хуралд олгох явдал бол зорилтод хүрэх гол алхам юм.

Манай улс төрчид, ялангуяа Ху намаас томилогдсон улс төрчид, түшмэд “ард түмэн идэвхигүй, иргэдийн нийтийн хуралдаа ч ирдэггүй, ирсэн нь дандаа шударга хөгшчүүд” гэж гомдоллодог. Шударга гэж онцолдгийн учир шалтгаан бол тэр хөгшид нь ихэвчлэн Ху намын гишүүд байдагт оршино. Чухамдаа тэр “шударга” хөгшдөөс бусад хүн Иргэдийн нийтийн хуралд (иргэдийн хурал) ирэхгүй байгаа учир ард түмэн идэвхигүй, ардчилалд бэлэн бус гэсэн дүгнэлт хийсэн байдаг.

Би ч гэсэн үнэндээ хорооныхоо иргэдийн хуралд очдоггүй, яагаад гэвэл тэнд очих ямар ч хэрэг байхгүй. Гэхдээ хэрэв иргэдийн хурал миний газар өмчлөлийг шийддэг, манай гадаа өндөр байшин барих эсэхийг шийддэг, манай хаваржаанд уурхай ухах гэж байгаа тухай асуудлыг ярьдаг, шийддэг байсан бол би очно. Миний байгаа газар бизнес хийх гэж байгаа тэр хүмүүс бидэнд мэдээлэл өгнө. Өгөхгүй байсан ч би сонирхоно, мэдээлэл хайна, идэвхитэй болно. Эрх мэдэлтэй байвал хүмүүс, ард түмэн идэвхитэй болох нь лавтай.

Харин ард түмнээ “идэвхигүй,” “ардчилалд бэлэн биш” гэж ард түмнээ доромжилдог түшмэд, улс төрчид халаагаа өгөхгүй бол Монгол Улс хэзээ ч хөгжигүй.

Алхам

Даргын эрх мэдлийг Иргэдэд шилжүүлэх

Дарга анги атгаж тэврээд, тавьж өгөхгүй байгаа тэр эрх мэдлийг задалж, ард түмэнд өгөх ёстой. Ялангуяа, газартай холбоотой аливаа асуудлыг ийм замаар зохицуулах нь зөв юм.

Барилга барих газрын зөвшөөрлийг, жишээ нь, хорооны иргэдийн хуралд шилжүүлэх нь зүйтэй. Зоос банк хотын даргыг хахуульдаж газрын зөвшөөрлөө авчихаад, дараа нь хорооных нь иргэдтэй зодолдож, цэрэг цагдаадаа хүрч байсан шиг жишээ маш олон бий. Түүний оронд Зоос банк хорооны иргэдийн хуралд хүсэлтээ тавиад, хорооны иргэдийн хурлаас барилга барих газрын зөвшөөрлийг өгдөг байх нь зүйтэй. Банкны захирал нь иргэдийн хурал дээр ирээд “энд бид барилгаа барья, танай хүүхдүүдийг энд нь талбай гаргаж тоглуулья” гэж тохиролцож, ярилцаад иргэдийн зөвшөөрлөөр тэр газар дээрээ барилгаа бариг. Тэгсэн бол Зоос банк хотын дарга нарт авилга төлөхгүй, тэрнээс болж хорооны иргэд хохирохгүй, аливаа зодоон цохион, хараал ерөөлөөс ангид, авилга, хээл хахуулийн хар сэжигээс ангид байх боломжтой болох юм.

Энэ зохицуулалт зөвхөн барилга төдийгүй, уул уурхайн салбарт ч хамаарах учиртай. Алтан Дорно компани нутгийн иргэдтэй мөргөлдсөн явдал бий. Нөгөө муу нэртэй “нинжа” буюу хувиараа алт угаагчидын олонхи нь иргэдийн хуралдаа сууж байх нь дамжиггүй бөгөөд Алтан Дорно тэр хүмүүстэй тохирч газрын зөвшөөрлөө авсан бол асуудлыг тийм хэрцгийдээ тулахгүй зүй ёсоор нь орон нутагтаа зохицуулж болох байлаа.

Газар хувьчлалыг ч тухайн баг хорооны ИНХ-ы мэдэлд өгөх нь зүй ёсны хэрэг юм. Олон олон жирийн иргэн насаараа амьдарсан хашааныхаа газрыг одоо болтол хувьчилж авч чадаагүй яваа. Яагаад гэвэл УБ-ын хүн амын 60 хувь нь амьдардаг тэр олон хашааны зөвшөөрөл дээр Нийслэлийн газрын албаны ганцхан дарга гарын үсэг зурдаг, заримдаа зурахаас татгалзах эрхтэй байдаг юм. Тэгээд тэр ганц дарга нь тухайн иргэн үнэхээр тэнд амьдардаг эсэхийг өөр нэг даргаас буюу хорооны засаг даргаас нь лавлагаа авч асуудаг, бас өөр нэг даргаас бүртгэлд нь байгаа эсэхийг шалгаж, лавлагаа гарган баталгаажуулдаг юм. Бас тэгээд цаанаа гарынхаа үсэг зурахгүй хойрголож, хуулийн хугацааг нь дуусгасны дараа газрыг үнэгүй хувьчилах биш, харин үнэтэй зарж ашиг олохоо тэр дарга нар бодно.

Хэрэв хорооны ИНХ-аар хашааны газар хувьчлах эрхийг олгох юм бол ажил их л түргэсэнэ. Тэр хорооны оршин суугчид аль хашаанд хэнийх гэж айл, хэдэн ам дөрвөлжин газар хэдэн үеэрээ амьдарсныг Нийслэлийн газрын албанаас илүү мэдэх бөгөөд олон таван төвөг чирэгдэлгүйгээр хурлаараа шийдчихэж чадна. ИНХ-ын шийдвэрээр хувьчлалын гэрчилгээг нь баталж, тэрийг нь Нийслэлийн газрын албаны түшмэл зөвхөн бүртгэх үүрэгтэй байвал иргэндээ чирэгдэлгүй, олон даргын гарын үсэггүйгээр асуудлыг хурдан шийдэж болох юм.

Ийм зохицуулалт газрын албанд буглаад байгаа зөвшөөрөл лицензийн хахуулийг ч илэрхий бууруулана. Том компаниуд ИНХ-ыг бүхэлд нь хахуульдах боломжгүй. Харин ч аймаг хотын том даргыг хахуульдах мөнгөөрөө баг хороонд тоглоомын талбай байгуулах, хог цэвэрлэх, зам засах мэт ажилд зарцуулж, нийт иргэдэд ашигтай ажил хийх боломжтой болно.

Яам тамга, аймаг хотын аль нэг “том дарга” Зоос банкны барилгын зөвшөөрөл, Алтан Дорнын уурхайн зөвшөөрлийг олгож байгаа үед тэр “том дарга”-ын өгсөн “хууль ёс”-ны зөвшөөрөл нь нийт иргэнийхээ “зүй ёс”-той таарахгүй, авилга хахуулийн үүдийг нээсээр байх нь гарцаагүй.

Төрийн захиргааг Түмний захиргаа болгох

Төр зөвхөн аюулгүй байдлын болон гадаад улс төрийн бодлогыг зохицуулж, цэргийн болон дипломат хэрэгслээр улс орноо хамгаалж байх ёстой. Эдийн засаг нийгмийн бусад аливаа салбарт төрийн оролцоо бага байх тусам иргэн нь эрх чөлөөтэй, эдийн засаг нь хөгжингүй байдгийг “өндөр хөгжилтэй” гэгдэх орнуудын бэлэн туршлага харуулж байна.

Салбарын бодлого, удирдлагад иргэний болон бизнесийн төлөөллийг оруулах явдал бол дунд шатны байгууллагыг авилгалаас сэргийлэх, ажил хэргийг нь захиргаанаас илүү үйлчилгээ рүү хандуулах гол механизм юм. Агентлагуудын удирдлагыг өөрчилж, Удирдах зөвлөлийн (УЗ) бүрэлдхүүнд төрийн бус байгууллага, хувийн компанийн төлөөллийг шууд оруулвал зохистой. Ингэснээр төрийн захиргааны байгууллага, хагас – төрийн байгууллага маягтай ажиллах юм.

Агентлагийн даргыг УЗ-ийн шууд оролцоотой сонгоно. Өрсөлдөж буй компаниуд хэн нэгнийх нь талд илэрхий ажиллах хүнийг агентлагийн дарга болгохгүй нь лавтай. Эрэл компани Уул уурхайн агентлагийн даргаа Бороо гоулдын хүн тавихыг зөвшөөрөхгүй, харин Борооо гоулд Эрэлийн хүнийг тавихгүй. Эцэст нь хэний ч биш мэргэжлийн хүнийг агентлагийн даргаар тавиад, тэр нь авилгад өртөөгүй эсэхийг хянана. Түүнээс гадна Онги голын хөдөлгөөн зэрэг байгаль хамгаалах иргэний байгууллагууд агентлагийн дарга томилоход саналаа өгөх боломжтой болно.

УЗ агентлагийн жилийн ажлыг төлөвлөгөөг төсөвтэй нь батална. Барилгын компанийн төлөөлөл УЗ-д нь байгаа учраас Барилга, хот байгуулалтын агентлаг барилгын газрын шугам сүлжээний лавлагаа гаргаж өгөх явц хурдасч, үйлчилгээ нь сайжрах нь лавтай.

Агентлагийн төсөв улсын төсвөөс хуваарьласан хөрөнгөөс гадна УЗ-ын гишүүний татвараас бүрдэнэ. Аливаа компани, байгуулага УЗ-д шийдвэр гаргах эрхтэй бол түүнийхээ төлөө ядаж ядаж тодорхой хэмжээнд мөнгө төлөх ёстой билээ. Ингэснээр агентлаг санхүүгийн хувьд төсвөөс хараат болох нь багасч, үйлчлүүлэгчдээ хариуцлага хүлээдэг болно.

Төрийн захиргааг түмний захиргаа болгож, захирдаг дарамталдаг хэвтэй агентлагийг салбарынх нь ашгийн болон ашгийн бус байгууллагад даатгаснаар олон талын ахиц гарна. Юун түрүүнд, бизнесменүүд салбарынхаа бодлогыг тодорхойлоход оролцох боломжтой болно. Буян компани хөдөө аж ахуйн бодлого тодорхойлоход оролцдог байвал, Жагаа нам байгуулж улс төрийг үймүүлэхээ больно. Компанийн нам байгуулагдахаа больвол манай улс төр аажимдаа илаарьших хандалагатай болно. Том компани аль нэг улс төрчийн сонгуульд мөнгө нэмэрлэхээ больж, улс төрийн авилгал эрс багасна. Агентлагийн удирдлагыг сонгох, огцруулахад шууд оролцох учраас компаниуд “өөрийнхөө хүн”-ийг дарга болгох гэж бүр том даргад хахууль өгөхгүй болно. Үр дүнд нь захиргааны байгууллагын үйлчилгээ хурдасч, авилга багасах юм.

Төрийн бус байгууллага ч санал гомдлоо жагсаал цуглаан хийлгүйгээр салбар хариуцсан агентлагийн УЗ-д орж хяналтыг гардан хэрэгжүүлэх, бодлогод нь нөлөөлөх бололцоо ихэснэ.

ХҮЛЭЭХ ҮР ДҮН

Энэ хоёр бодлогыг хэрэгжүүлснээр монголын жирийн нэг хүн дарга ангийн мөлжлөгөөс чөлөөлөгдөнө.

Дорж гуай хашааныхаа газрыг хөршүүдтэйгээ нийлж яриад хувьчлаад авчихна. Хорооныхоо иргэдийн хурлын шийдвэрийг үл хөдлөх хөрөнгийн газар очиж бүртгүүлээд л боллоо. Дорж гуай ямар нэг даргад мөнгө төлөх, зөвшөөрөл авах, гарын үсэг зуруулах, тамга даруулах шаардлагагүй болно. Ийм зохицуулалтаас одоо зөвшөөрөл өгдөг дарга нарын орлого л хохирохоос биш нийт иргэд үндсэндээ хожих юм.

Дорж гуайн хажууд өндөр байшин барих гээд, уурхай ажиллуулах гээд том компанийн төлөөлөгч ирж саналыг нь авах гэж оролдох болно. Өнөөгийн мөнгөний улс төрчид шиг тэд аягүй бол мөнгө, гурил, будаа тараана. Иргэдэд л сайн биз..... Хорооны иргэдийн хурал дээр Дорж гуайг их л танимхайран ирж, саналаа өөрийнхөө талд өгөхийг гуйна. Тэгээд танай үүдэнд зам барина, хүүхдийн тоглоомын газрыг гоё болгон, мод тарьж арчилна гэх мэтээр аль байдаг амлалтаа танд өгөх бөгөөд тэртээ тэргүй байшингаа хаяанд барьчихаад хаяад явчихгүй нь тодорхой хойно амалснаа хийнэ гэдэгт итгэж бас болно.

Сандаг гуай Барилга хот байгуулалтын агентлагийн удирдлагын зөвлөлийн гишүүн болохоор Дэд бүтцийн яамд очиж бүртгүүлээд УЗ хуралдах тоолон тийшээ очиж хуралд нь суудаг болно. Жилдээ нэг сая төгрөгийн хураамж төлчихөөд гучуулаа, дөчүүлээ нийлж Буянгийн Жагаа, Эрэлийн Эрдэнэбаттай хамт сууж байгаад агентлагийн захирлыг сонгоно. Монополийг задлах зорилгоор Буян, Эрэл мэт том компаниудыг УЗ-д оруулахгүй, дан жижиг дунд үйлдвэрлэгчдээр бүрдүүлсэн ч болох юм. Тийм бол магадгүй бүр ч үр дүнтэй болох биз ээ.

Агентлагийн захирал Сандаг гуайд байгаа хөрөнгөө, авдаг цалинтайгаа тайлагнаж, хэн нэгнээс нь хахууль аваагүй орлогоороо амьдардаг гэдгээ харуулна. Тэгэхгүй бол огцруулж орхино. Тэр захирал бас жилийнхээ төсвийг ингэж зарцуулсан, дараа жил байрандаа ийм засвар хийнэ, төдөн ажилтантай тэгж ажиллана, өдий хэмжээний мөнгө төдий хугацаанд хэрэгтэй гээд л тайлбарлана. Сандаг гуай танай ажилтан миний хүсэлтэд хариу өгөхгүй долоо хонолоо, ингэж сайн ажилладаг юм уу гээд л хурал дээр захирлыг нь загнана. Байгаль хамгаалах нийгэмлэгийн нэг нөхөр босч ирээд л гол бохирдуулаад байгаа талаар ярьж, салбарын журам гаргаж технологийн стандарттай болж зохицуулах хэрэгтэй байна гэж ярьна.

Хэрэв бид ийм нийгэм байгуулж чадвал Иргэний нийгмийг байгуулах чиглэлд нэлээн том алхам хийчихлээ гэж ярьж болно. Мөлжөөд байдаг дарга ангийг иргэдэд үйлчилдэг түшмэл болгон хувиргаж чадна хэмээн найднам.

ДАЯРШИЛД НЭГДЭХ АЛХАМ

ХӨГЖЛИЙН ТУХАЙ БОДЛОГЫН БИЧИГ

Economic imperatives of Mongolia are harsh. Mongolia has a small countrysandwitched between two giants: Russia and China. Its climate is one of the worst in the world. Along with these geo-economic factors, Chinese labor forces will always be cheaper than Mongolian. Therefore, Mongolia has no future to develop labor insentive industries such as mining, construction, textile and etc. Such sectors of economy will benefit only chinese, not mongolians, of which clear example can be seen today in Mongolia.

Only developmental option for Mongolia, therefore, is non technology or knowledge incentive sectors of economy, I argue. Based on this reality, I suggest four basic strategic sectors:

• Banking
• High-tech
• Education
• Cashmir

The way of attracting foreign investment is establishment of Free Trade Agreement with China as I argue. Giving the nature of economic imperatives, Mongolia cannot attract the foreign investment in its strategic sectors. Only interest of a strategic investment in Mongolia will be nothing, but Chinese market. Opening China for those investors, therefore, would promote and attract the foreign investors. I, therefore, recommend to establish Trade and Investment Agreement with other developed countries; Japan, South Korea, USA, and others. These steps will eventually help Mongolia to integrate ASEAN+ community, if not full membership of ASEAN.

Зах зээлийн эдийн засагт шилжчихлээ, одоо цаашаа яах вэ

Монголын эдийн засгийн өнгө төрх ирээдүйд

- Банк санхүүгийн салбар

- Өндөр технологийн салбар

- Боловсрол

- Ноос ноолуур

Даяаршилд орох зам – Хятад манай стратегийн зах зээл

- БНХАУ-тай Чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулах

- Хөгжингүй оронтой Худалдаа хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулах

Хүлээх үр дүн

ЭДИЙН ЗАСГИЙН ГОЛ БЭРХШЭЭЛ

Даяаршиж байна гэдэг бол хүмүүс барууны маягаар хувцаслаж, англиар хазгай ярьж, харь дуу дуулахын нэр биш. Даяаршиж байгааг манай улсын эдийн засгаас гадаадын эдийн засаг шууд хамаарч байгаагаар хэмжинэ. Гаднын олон олон эдийн засаг манайхаас хамаарч байвал Монголыг Улсыг даяаршсан улс хэмээн ойлгоно. Гэвч энэ шалгуураар үзвэл, манай эдийн засгаас гадаадын нэг ч эдийн засаг хамаарахгүй байгаа учраас бид зэрлэг бүдүүлэг ертөнцийн мухарт, ганцаардсан хэвээрээ байна.

Бодлогын энэ бичигт манай эдийн засгийн шинэчлэлийн гол бэрхшээл бол чиг хараагүй, харалган байдал юм гэсэн дүгнэлт хийгэд, цаашдаа монголын эдийн засгийн бүтэц ирээдүйд ямар байж болох тухай, тэр бүтцээ хадгалан хятад төвтэй азийн эдийн засгийн даяаршилд хэрхэн нэгдэн орох тухай өөрийн молхи бодлыг сийрүүлэн өгүүлсэн болно.

ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСАГТ ШИЛЖЧИХЛЭЭ, ОДОО ЦААШАА ЯАХ ВЭ?

Манай эдийн засаг шинэчлэлийн анхны алхамаа амжилттай хийсэн. Арван зургаан жилийн хэрүүтэй уруултай, урагшаа хойшоо ганхаж явсны дүнд өнөөдөр эдийн засаг маань нэг гараанаас эхэлсэн дорно европын орнуудтай харьцуулахад хол хоцрогдсон боловч хуучин зөвлөлтийн орнууд, ОХУ-тай харьцуулахад хамаагүй дэвшингүй тогтолцоонд орж чадсан юм. Одоо хуучнаа буулгаж, шинийг барих шат дуусч, хөгжил рүү зүтгэх цаг ирлээ.

Бямбасүрэнгийн тэнхим Монгол Улсыг эдийн засгийн шинэчлэл рүү алхуулж , нэгдэл, сангийн аж ахуйн хувьчлалыг тун амжилттай дуусгасан билээ. Жасрайн тэнхим “шок эмчилгээ” хийх улс төрийн хүчнүүдийн тохиролцооноос гэнэт ухарч, дөрвөн жилийн турш ямар нэг ахиц гаргалгүй унасан түвшинд нь гацаасан. Энэ бол цаг алдсан хамгийн харамсалтай жилүүд байлаа. Харин Энхсайханы тэнхим зогсчихсон байсан хувьчлалыг гүйцээж, үнийг чөлөөлж, байр хувьчлах зэрэг олон зоримог алхам хийсэн бөгөөд М.Энхсайхан сүүлийн хорин жилийн дотор эдийн засгийн бодит өсөлт гаргасан цорын ганц ерөнхий сайд гэдгийг зүй ёсоор үнэлэх хэрэгтэй юм. Харин Ерөнхий сайд Энхбаярын гавьяа газар хувьчлал, банкны хувьчлал хоёрыг эхлүүлсэнд оршино. Гэхдээ Энхбаярын тэнхим улс төрийн шинэчлэлийг боомилж, эдийн засаг өсч байгаа тухай сурталчилж байсан ч үнэндээ бодит өсөлт гаргаагүй юм. Гүйцэтгэх засаглалыг гүнзгий авилгад автуулж, захиргааны салбарт хийсэн шинэчлэл нь эдийн засагт гарч магадгүй байсан ахицыг хойш нь татсан билээ.

Шинэчлэлийн шат нэгэнт дууссан ч гэсэн Монголд хөгжлийн шинэ чиг хараа (vision) байхгүй хэвээрээ байна. Глобальчлалын энэ эринд эдийн засаг маань арван жилийн дараа ямархуу харагдах вэ: даяршилийн давалгаан шидэгдэн БНХАУ-ын эдийн засгийн нэг хэсэг болох уу: болох нь тодорхой бол харьцангуй бие даасан байдлаа хадгалж үлдэх хөгжлийн ямар стратеги байж болох вэ гэх мэт олон асуулт хариу нэхэж байна. Энэ асуудлаар тодорхой баримтлал (concept) бүхий улс төрийн хүчин алга, олныг хамарсан хэлэлцүүлэг ч одоогоор явагдахгүй байна.

Зах зээлд шилжсэн боловч өнөөг болтол бодитой өсөлт гарахгүй байгаа маань бас л хөгжлийн чиг хараа үгүйтэй холбоотой. Улс төрийн намууд засгийн эрхэд гарахын төлөө өрсөлддөг боловч тодорхой чиг хараагүйучир сонгуульд ялсан нам тэнхимээ байгуулаад, маргаашнаас эхлээд юу хийхээ мэдэхгүй, дэмий л сандал ширээний хэрүүл хийхээс илүү гарахгүй болжээ. Ийм харалган байдлын улмаас чиглэсэн тодорхой чиг зорилт (mission) байхгүй, тиймээс санхүү, мөнгөний бодлогыг зохицуулах чиг баримжаа (concept) байхгүй энэ байдал урсгалаараа явсаар улс төрийн хэрүүлээс өөр зүйлд хүргэхгүй байна.

Сонгууль болгонд намууд нэг том зүйл амалдаг боловч үнэндээ түүнийхээ хэрэгжих бололцоо, нөөц, арга замыг төдийлөн тооцоогүй байх нь элбэг. Энхбаярын 2000 онд дэвшүүлсэн “мянганы зам” төсөл ямар зардлаар хэзээ бариад, тэр зардлаа хэзээ нөхөөд, манай эдийн засгийн ирээдүйн төрхийг яаж тодорхойлох талаар ямар нэг ойлголт хэнд ч алга. Мянганы замын үр дүнд манай эдийн засаг ийм төрхтэй харагдана гээд ард түмэнд лав мэдээлээгүй. Нуух юм юу байгааг мэдэхгүй. энэ нэрээр хэдэн том аж ахуйн нэгж гаалийн татвараас чөлөөлөгдснөөс өөр дорвитой зүйл харагдсангүй. Тэр бүү хэл, Хархорин Цэцэрлэгийн чиглэлд тун хурдацтай тавигдаж байсан засмал зам таг зогссон. Замд ямар ч хамаагүй Майхан толгойн усан цахилгаан станцын ажлыг улс төрийн шалтгаанаар хааж орхисон. Элбэгдоржийн санаачилсан Хархорины агаарын тээврийн дамжин өнгөрүүлэх төсөл түүнийг ерөнхий сайд болмогц улс төрийн хүчнүүдийн дэмжлэг авахаа больж, сүүлдээ сураг нь тасарлаа. Хархорины дамжин өнгөрүүлэх төсөл газар зүй, гео – эдийн засаг зэрэг манай зарим онцлогтой тун эвтэй зохицсон бизнесийн салбар мөн ч гэсэн дангаараа эдийн засгийн шинэ нүүр царай болж хараахан чадахгүй байлаа.

Хөгжлийн чиг хараанаас гадна эдийн засгийн бас нэг асуудал бол манай улсад гаднын дорвитой хөрөнгө орж ирэхгүй байгаад оршино. Үйлчилгээ зэрэг жижиг дунд үйлдвэрийн салбарт үндсэндээ хятадын болон өмнөд солонгосын бизнесмэнүүд өрсөлдөж байна, энэ сайн хэрэг. Барилгын салбарт хятадын хөрөнгө оруулалт ноёрхох шинжтэй боллоо. Уул уурхайн салбарт Айванхоу майнзын оруулсан хөрөнгө манай нэг жилийн эдийн засгийн өсөлтийг 10 хувь өсгөж байсан ч энэ чиглэлд өөр дорвитой хөрөнгө ахиж орохгүй байна. Манай банк санхүү, захиргаа, гааль татварын бодлого гаднын хөрөнгийн өөртөө татах ямар ч чадваргүй байгааг энэ явдал харуулж байгаа юм.

МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨНГӨ ТӨРХ ИРЭЭДҮЙД

Эдийн засгийн даяаршилд идэвхтэй нэгдснээр манай улс сул талаа нөхөж, давуу талаараа дэвшин хөгжих цорын ганц гарцтай юм. 1 500 км ам газар дээр хэт сийрэг тархсан 2 сая хүн зүү утаснаас эхлээд сансарын хөлөг хүртэл бүх зүйлийг өөртөө хийнэ гэдэг бол огт бололцоогүй билээ. Үндэсний үйлдвэрлэлийг бэхжүүлэх замаар хөгжинө гэдэг ойлголт өнгөрсөн зуунтай хамт үлдэж, даяар эдийн засгийн системд байр сууриа олж, нийтлэг хамаацалд (interdependence) амьдрах шинэ хэв маяг тогтлоо. Зарим эрдэмтэн даяаршилд нэгдээгүй орнуудыг дэлхий нийтэд аюул түгээх шинэ голомт болж байна гэж дүгнэсэн нь ч бий.

Эдийн засгийн даяаршил гэдэг манай улсын хувьд хамаацлаас илүү хамаарлыг (interdependence or dependence) авчирч, хятадын асар том эдийн засгийн нэг хэсэг болгох нь өдөр ирэх тусам тодорхой болж байна. Энэ бол гашуун үнэн. Манай мэт буурай эдийн засаг төдийгүй, Өмнөд Солонгос, Япон улс эдийн засгийнхаа хэтийн төлөвийг тогтоохдоо Хятадын зах зээл, бөөний үйлдвэрлэл, түргэн хөгжих технологийн дэвшлээс хараат болно гэсэн дүгнэлт гаргаж байна. АНУ өргөн хэрэглээний барааны олон нэр төрлөөр БНХАУ-аас хэдийн хараат болчихоод байна. Манайх энэ урсгалаас гадна үлдэхгүй нь мэдээж төдийгүй, бүр ч хүчтэй сорогдох нь гарцаагүй.

Монгол Улс түрж буй хятадын эдийн засгийн давалгааг сөрж, өөрийгөө тусгаарлах явдал хоцрогдох, түгжигдэхээс өөр үр дүнгүй. Харин ч “завийг урсгалыг нь дагуулж түлхэх” замаар хятадын эдийн засгийн давуу талаар дутуугаа нөхөж, үндэснийхээ давуу талыг ашиглаж амжилт олохыг эрмэлзэх нь зүй. Иймээс Монгол Улсын эдийн засгийн хэтийн тогтолцоог БНХАУ-ын эдийн засгийн тогтолцоотой давуу болон сул талыг нь харьцуулан тодорхойлохоос өөр замгүй.

Ийнхүү зэрэгцүүлж үзвэл, Монгол Улсад хөдөлмөрийн багтаамж ихтэй барилга, уул уурхай, аж үйлдвэрийн салбарууд хөгжих үндэсгүй, хөгжсөн ч гэсэн ард түмэндээ ямар ч өгөөжгүй байхаар харагдаж байна. Манай ажиллах хүчний үнэ маш өндөр: хүний хөдөлмөр шаардсан эл салбарт хятадын хямд ажилчинтай өрсөлдөх чадвар огт үгүй. Сүүлийн арван жил олон барилга баригдаж, олон уурхай нээгдсэн ч ашиг тус нь хятдад унаж, монгол ажилчин гудамжид халамцуу сэлгүүцэж яваа нь үүний нотолгоо юм.

Харин Монгол Улсын харилцаа холбоо, банк санхүү зэрэг нарийн мэргэшил шаардсан салбарт нэг ч хятад ажилчин байхгүйг анзаарахгүй өнгөрөхийн аргагүй. Одоогийн байдлаар харьцангуй хөл дээрээ босох хандлагатай байгаа дараахь салбарт өрсөлдөх чадвараа сайжруулах боломж бий.

Банк санхүүгийн салбар

Монголд нэлээн гайгүй тогтворжих төлөвтэй байна. Банк, санхүүгийн хөгжил нийт эдийн засгийн өсөлтөөсөө шууд хамаардаг “хоёрдогч” салбар юм. Монгол улс хичнээн үйлдвэржсэн ч уулаасаа жижиг эдийн засгийн хэмжээ хангалттай ашиг өгөхгүй учир дан дотоодын зах зээлийг түшиглэж банкны салбар хэзээ ч хөгжихгүй. Харин өвөр монгол зэрэг хятадын хойд муж руу зээлийн бүтээгдхүүнээ гаргаж тэлэх ирээдүй бол бий. Мэдээж хятадын өөрсдийнх нь банкуудтай өрсөлдөх хэрэг гарах нь дамжиггүй ч, олох ашиг нь харьцангуй илүү байх нь лавтай.

Хэрэв хятадын банкууд монголын аж ахуйн нэгжүүдэд хөрөнгө оруулалтын зээл олгож, хувь хүмүүст хэрэглээний зээлийг олгож эхлэвэл тун удахгүй манай мөнгөний бодлогыг Хятадын ардын банк тодорхойлдог болох аюул харагдаж байна. Хятадын ардын банк Тайванаас БНХАУ-д оруулах хөрөнгөд, баталгаа гаргаж, зээл өгдөг болсон нь тусгаар тогтнох гэж оролдож байгаа тайваний засгийн газрын бодлогыг дампууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Иймэрхүү хандлагаас бид ч бас сургамж авууштай. Өрсөж хөдлөн монголын банкууд хятад руу хөрөнгө оруулах, тэндхийн зах зээлд байр сууриа эзлэх: магадгүй төгрөгийн ханшийг ам.доллартай уяж тогтвортой байлгах зэрэг арга хэмжээ авахгүй бол төгрөгийн ханшны уналт их байгаа өнөөгийн нөхцөлд хятад ийм бодлого явуулбал төгрөг тун амархан үхэх аюултай юм.

Өндөр технологийн салбар

Холбооны технологийн өнөөгийн түвшинг харвал манай улсад сүүлийн үеийн өндөр технологийн үйлдвэрлэл, ялангуяа, програм хангамжийн (software) үйлдвэрлэл хөгжих боломжтой юм. Энэ талаар 2000 – 2002 оны хооронд НҮБХХ-ийн шугамаар хийсэн хоёр ч судалгаа бий.

Зөвлөмжид дурдснаар, инженер техникийн боловсролын чанар энэ салбар хөгжих бололцоотойг харуулж байгаа хэмээн дүгнэсэн бөгөөд харин энэ чиглэлийн сургалт, судалгааны байгууллагуудын олон улсын стандтартчилалд нэгдэн орж, зэрэглэл тогтоолгох чухалтайг дурдсан байсан билээ. Харамсалтай нь энэ хүрээнд олигтой үр дүн харагдахгүй байгааг үзвэл энэ ажил урагш муутайхан байх шиг.

Боловсрол

Дээд боловсролын салбарыг эрчимтэй өөрчилж чадвал манай улс өрнийн боловсролыг Оросын алс дорнод, Хятадын баруун мужид экспортлох боломжтой юм. Боловсролын салбар зөвхөн монголчуудад үйлчлэх хандлагатай байвал бизнес утгаараа хөл дээрээ тогтох ямар ч үндэсгүй, боловсрол импорлосон орон хэвээрээ л үлдэх болно.

Дээд боловсролын салбарыг өөрчилж, гадаадын хөрөнгө оруулалт төдийгүй, боловсон хүчин, багш профессоруудыг олноор авчирч, зарим хичээлийг англи хэлээр заах мэтээр чанаржуулах арга хэмжээ авбал, уулаасаа цөөхөн сургуулийн чанарын түвшинг эрс дээшлүүлж, үр ашигтай ажиллуулах боломж бий юм.

Ноолуурын салбар

Хэдийгээр манай ноолуурын салбар өндөр технологийн эдийн засагтай өрсөлдөх боломжгүй боловч, дэлхийн ноолуурын зах зээлийг хянах боломжтой болох юм. Сайн чанарын ноолуур гаргадаг ямаа зөвхөн Монгол, Өвөр Монгол, Казахстаны нутгаар л байдаг гэнэм. Энэ гурван улс хоорондоо гэрээ байгуулан ноолууран бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийг хянавал, хэдийгээр өргөн хэрэглээний бараа биш боловч тансаг барааны нэг ч атугай зах зээлд байр сууриа найдвартай олох боломж бий.

ДАЯАРШИЛД ОРОХ ЗАМ: ХЯТАД БОЛ МАНАЙ СТРАТЕГИЙН ЗАХ ЗЭЭЛ

Монголын эдийн засаг нэгэнт хятдаар дамжин даяаршилд орох нь тодорхой болоод байна. Гэхдээ хятадтай болгоомжгүй харьцвал мөнгөний бодлогоо Бээжинд атгуулчихаад, эдийн засаггүй үлдэх аюул байгааг ч анхаарах хэрэгтэй. БНХАУ-ын өсөн буй эдийн засаг аюул ч, аз ч дагуулна.

Аз, эзийн алийг нь авчирахыг өнөө явуулах бодлогын чиг хараа л мэдэх хэрэг юм. Даяаршилд хятадаар дамжин орох эл замыг манайд аль болох ашигтай байх чиглэлд дараахь хоёр шаттай замыг санал болгох байна.

Нэг. БНХАУ-тай Чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулах

Хятадтай ЧХГ байгуулах нь наад зах нь дараахь хэдэн ач холбогдолтой юм.

- Тэртээ тэргүй манай эдийн засаг хятадынхаа шууд хамаарна. Гэхдээ огт зохицуулалтгүй хамаарч байснаас эрх зүйн зохицуулалттай хамаарч байсан нь хамаагүй дээр. Энэ хүрээндээ дотоод эдийн засагтаа зориулсан зарим нэг зохицуулалт тусгайлан нэмж оруулж ч болох юм.

- Манайд ирэх гаднын хөрөнгө оруулалт хятадын зах зээлийг чиглэнэ. Хэрэв бид хятадын зах зээлийг нээж чадвал манайд ирэх гаднын хөрөнгө оруулалт ч нэмэгдэнэ. Энэ хөрөнгө оруулалтаар манай эдийн засаг дахь хятадын нөлөөг тэнцвэржүүлэхийг зорих хэрэгтэй.

- Манай компаниуд томорвол тэдэнд 2 саяас илүү хэрэглэгчтэй зах зээл хэрэгтэй бөгөөд тэр нь хятдад байна. ЧХГ байгуулахдаа тэдэнд хятадын зах зээлд нэвтрэх аятай, хөнгөлөлттэй боломж нээж өгөхийг хичээх хэрэгтэй. Нэн ялангуяа, 2002 онд Далай ламыг айлчлахад хятад төмөр замаа хаасан шиг зүйлээс сэргийлнэ.

- Хятадтай ЧХГ байгуулснаар бараа бүтээгдэхүүний үнэ бага боловч буурах магадгүй юм.

Хоёр. Хөгжингүй оронтой Худалдаа хөрөнгө оруулалтийн гэрээ байгуулах

Монгол Улсад оруулах гаднын хөрөнгө оруулалтын стратегийн зорилго БНХАУ-ын зах зээлийг чиглэх болно

БНХАУ-тай ЧХГ байгуулсны дараа манай улс өрнө дорнын хөгжингүй улстай Худалдаа хөрөнгө оруулалтын гэрээ (ХХОГ) байгуулах нь зүйтэй юм. Аливаа гадаад улс, Үндэстэн дамнасан нэгтгэл (ҮДН) манайд хөрөнгө оруулах стратегийн сонирхол хятадын эдийн засгийг чиглэх нь гарцаагүй юм. Тиймээс БНХАУ-тай байгуулсан ЧХГ тэдгээр улсын эдийн засгийн сонирхлыг татах нь лавтай.

Тэдгээр хөрөнгө оруулалтыг татах суурь нөхцөл, шууд хамгааллыг бий болгох нь засгийн газрын үүрэг мөн.

Суурь давуу тал: Улс төрийн ардчилал

“Та коммунист улсад хөрөнгө оруулах уу, ардчилсан улсад оруулах уу” гэдэг асуулт тавьбал ямар ч өрнийн хөрөнгөтөн “ардчилсан улсад” гэж хариулах нь лавтай. Улс төрийн ардчилал, хүний эрхийг хүндэтгэх, иргэний нийгэм төлөвших, шүүхийн шударга тогтолцоо хөрөнгө оруулагчийн сонирхлыг татах нь гарцаагүй. Одоогоор парламентын засаглал манай улсад ардчилсан дэглэм орших цорын ганц найдвартай баталгаа болж байгаа бөгөөд энэ ололтоо улам бататгах нь чухал юм.

Түүнээс гадна шүүх, захиргааны байгууллагын шинэчлэл ч чухал нөлөөтэй. Хүний эрх, түүний дотор өмчийн эрхийг шүүхийн шударга тогтолцоогоор баталгаажуулж чадвал гаднын хөрөнгө оруулалтыг татах дорвитой алхам болно. Төрийн захиргааны байгууллагыг нийтийн захиргааны байгууллага болгон өөрчилж, иргэний нийгмийн оролцоог дээшлүүлэх явдал гаднын хөрөнгө оруулалтыг урамшуулна.

Харьцангуй давуу тал: Хөнгөлөлтийн бодлого

Зөвхөн улс төрийн ардчилалдаа дулдуйдан хүн хөрөнгө оруулнй хэмээн хүлээж суух нь ухаангүй хэрэг. “Та хөрөнгө оруулбал бид таны хөрөнгийг ингэж урамшуулж, ингэж хамгаална” гэсэн баталгаа гаргах нь чухал. Урамшуулал баталгаа засгийн газар солигдох бүр урваж хөрвөлгүй тогтвортой байх ёстой. Иймээс тэдгээр баталгааг ХХОГ-нд, тийм гэрээ байхгүй тохиолдолд Тогтвортой байдлын гэрээнд зааж өгөх нь оновчтой болно.

Монгол Улс гаднын оруулалтыг ялангуяа, стратегийн салбарт орж буй хөрөнгө оруулалтыг жинтэй урамшуулах хэрэгтэй. Жишээ нь, манай эдийн засгийн стратегийн салбарт орууулсан 10 сая доллараас дээш хөрөнгийг 10 жилийн турш орлогын албан татвараас чөлөөлж, газрын татвар авахгүй байх тухай “тогтвортой байдлын гэрэээ” байгуулах нөхцөл хуулиар тогтоож болно. ХХОГ байгуулж чадаагүй орноос ирэх хөрөнгийг ийм нөхцлөөр тогтвортой байдлын гэрээ байгуулан урамшуулж болно.

Хөнгөлөлт үзүүлэнгээ тодорхой шаардлага тавих нь зайлшгүй юм. Жишээ нь, дэвшилтэт технологи нэвтрүүлэх, монгол ажилтан нийт ажилчид, удирдлагын 75-аас доошгүй хувийг эзэлж байх, монгол ажилчин, ажилтныг сургах зэрэг шаардлагыг хөрөнгө оруулалтын багцад оруулах нь зүйтэй. Түүнчлэн тогтвортой байдлын гэрээнд монголоос гадаад руу шилжүүлэх хөрөнгөд ч тодорхой хязгаар тавьж болно.

Гэхдээ иймэрхүү хөнгөлөлтийг гагцхүү стратегийн салбарт орж буй хөрөнгөд үзүүлэх бөгөөд бусад салбарт, тухайлан, уул уурхай, барилгын салбарт оруулах хөрөнгөд үзүүлэхгүй. Өмнө өгүүлснээр хөдөлмөрийн багтаамж ихтэй ийм салбараас хятад ажилчид л хожихоос монголын ард түмэнд наалдах зүйл багатай билээ.

ХҮЛЭЭХ ҮР ДҮН

Энэ бодлогыг хэрэгжүүлснээр дараахь үр дүн гарна.

- Хятадын эдийн засаг өсөх хэрээр монголын эдийн засаг бас өснө. Монгол, хятадын эдийн засагтай маш нягт холбогдох боловч ЧХГ-ий зохицуулалтаар харьцангуй бие даасан байдлаа хадгалах боломжтой болно. Өөрөөр хэлбэл, шууд налах боловч “нааалдчихгүй”.

- Монголын эдийн засагт гаднын хөрөнгө оруулалт нэмэгдэнэ. Энэ хөрөнгө оруулалтыг цаашдаа монголын эдийн засаг дахь хятадын давамгайллыг тэнцвэржүүлэхэд хөтлөх ёстой юм.

- Хөрөнгө оруулалтыг стратегийн чиглэлээ тууштай барьж чадвал Монгол банк, боловсролын үйлчилгээ, өндөр технлоги, ноолуурын үйлдвэрлэлд суурьласан эдийн засгийн үр ашигтай систем байгуулж чадна. Хүч хөрөнгөө эдгээр харьцангуй давуу тал дээр төвлөрүүлж, үлдсэн хэрэгцээгээ хятадын бөөний үйлдвэрлэлээс хямд хангаж байх нь манай эдийн засгийн ирээдүйн төрх болж болох юм.