ÀÐÄ×ÈËÀË, ÄÀÐÀÍÃÓÉ ÒªÐ, ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÒªÐ

Энэ өгүүллийг миний бие 2004 оны сонгуулийн үйл явдлыг хараад бичиж байжээ. Аль нэг сонинд хэвлэгдсэн эсэхийг санахгүй байна, гэхдээ олсон дээрээ блог дээрээ тавьлаа.

Çóðàãòààð ãàð÷ áàéíà. ÿððàã÷ààãèéí ñîíãóóëèéí õýñãèéí ãàäàà õ¿ì¿¿ñ áèå áèåý ò¿ëõýëöýíý. Íýã õ¿í “Òà íàð äàðàíãóéëàã÷èéí ãàð õºë áîëîîä áàéíà” ãýæ õàøãè÷èæ áàéõ, ãýòýë öààíà íü õýí õ¿í “òà íà𠺺ðñ人 àíàðõèñòóóäûí ãàð õºë áîëæ áàéíà” õýìýýí èõ óóðòàéãààð õàøãèð÷ áàéíà. Èõ ë ñîíèðõîëòîé õýð¿¿ë áàéëàà. Ãýõäýý èíãýæ õýðýëäýæ áàéãàà íü ººðºº àðä÷èëàë þì äàà ãýñýí òààòàé áîäîë ñýòãýëä òºðæ áèëýý.

¯¿íýýñ óëáààëàí ¿¿íèéã òýðëýã÷ ìèíèé áèå óëñ òºð÷äèéí óðäàà áàðüäàã àðä÷èëàë, òîãòâîðòîé òºð, äàðàíãóé òºð çýðýã ëîîçîíãèéí òàëààð áîäîë ñàíàëàà õóâààëöàõ ãýñýí áèëýý.

Àðä÷èëàë áà àíàðõèçì

Àðä÷èëàë ãýæ þó âý? Íýã èõ óõààíòàé ¿ã ÿðèëã¿é ýíãèéí áàéäëààð áèä ¿¿íèéã þó ãýæ îéëãîäîã áèëýý? “Á¿ãäýýðýý õýëýëöâýë áóðóóã¿é, á¿ëýýí óñààð óãààâàë õèðã¿é” ãýäýã ÷èíü ë àðä÷èëàë ø¿¿ äýý. Àëèâàà àñóóäëûã á¿ãäýýðýý õýëýëöýõ ë õýðýã. Òèéì ó÷ðààñ ïàðëàìåíò ãýæ “áèä á¿ãäèéã òºëººëñºí õýäýí õ¿í” áàéäàã, òýä ë áèäíèé ºìíººñ “á¿ãäýýðýý õýëýëöýýä” ñóóæ áàéõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñ.

Õàðèí “á¿ãäýýðýý õýëýëöýíý” ãýäýã ìààíü åð íü áîë õýëýëöýæ, á¿ð äàâààäâàë “õýðýëäýíý” ãýñýí ¿ã. ßàãààä ÷ íèéë¿¿ëæ áîëîõã¿é ýñðýã ñàíàà áîäîë çºí人 ë áàéäàã. Òèéì áîäîëòîé õ¿ì¿¿ñ ó÷ðàà îëîõûí òóëä õýëýëöýæ á¿ð áîëîõã¿é áîë õýðýëäýæ ë òààðíà. Õàðèí ó÷ðàà îëîõûã õ¿ñýõã¿é ãýâýë ñàëààä ë ÿâíà. Òèéìýýñ õýðýâ õî¸ð õ¿í õýðýëäñýí ìºðòºº ñàëààä ÿâ÷èõã¿é áàéâàë àëü àëü íü ó÷ðàà îëîõûã ë õ¿ñýýä áàéíà àà ãýñýí ¿ã ìºí. Àéë áîëãîíä àâãàé íºõºð õî¸ð õýðýëäýæ ë áàéäàã, ãýõäýý ñàëäàãã¿é, ýöýñò íü ó÷ðàà îëäîã. Ýíý áîë õýâèéí ë íýã ç¿éë. “Õýð¿¿ë” ãýã÷ òààã¿é áîëîâ÷ “á¿ãäýýðýý õýëýëöýæ” áàéãàà íýã ë õýëáýð.

Èíãýæ áîäâîë, áèäíèéãýý òºëººëººä “á¿ãäýýðýý õýëýëöýæ” áàéãàà òýð õ¿ì¿¿ñ “õýðýëäýæ” ë òààðíà. ªºðººð õýëáýë, ïàðëàìåíò áîë õýðýëäýæ áàéõ ¸ñòîé ãàçàð þì. Óëñ òºð÷ ãýæ ººðèé㺺 áîääîã õýäýí àìáèöòàé íºõºð áèäíèéõýý ºìíººñ õýðýëäýýä ë ñóóæ áàéã, õàðèí òýð çóóð íü áèä õýä ýíäýý áîð õîäîîäîî ä¿¿ðãýõ òàëûí þì áîäîîä àæèë òºðºë ýðõëýýä àìü çóóæ ÿâàõ.

Õýð¿¿ë íü ó÷ðàà îëîõîä ÷èãëýñýí, “àéë ãýðýý” íóðàà÷èõã¿é, õóóëü æóðìûíõàà õ¿ðýýíä áàéâàë ¿¿íèéã àðä÷èëàë ãýíý.

Õàðèí àíàðõèñòóóä áîë åðººñºº òºð óëñ, àéë ãýð ÷ õýðýãã¿é ãýæ ¿çäýã. Ìàðêñèñòóóä ìàø îëîí áóçàð áóëàé ¿çýë õýâëýýñýý òºð¿¿ëñíèé íýã íü àíàðõèñòóóä þì. “Òºð ìºõíº” ãýñýí Ìàðêñûí ñóðãààëü äýýðýýñ ë ýð÷ýý àâ÷ òºðèéí ýðõ ìýäëèéã ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëä øèëæ¿¿ëæ, òºðèéã óñòãàõ ãýæ ¿éìýëäñýí õ¿ì¿¿ñ áîë àíàðõèñòóóä áàéëàà. Òýãýõýýð àíàðõèñò ãýäýã áîë íýã òºðëèéí õººð¿¿ êîììóíèñò þì.

Òèéìýýñ àíàðõèñòóóä (êîììóíèñòóóä ÷ áàñ) òºðèéã ìºõººõèéí òóëä äàéñàãíàäàã, õóóëèéã çºð÷äºã, õ¿÷èðõèéëäýã, ¿íäýñíèé ñî¸ëûã óñòãàäàã. ¯¿íèéõýý òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýãã¿é, õ¿ëýýõ ÷ ÷àäâàðã¿é. Ìîíãîëûí ñî¸ë ò¿¿õèéí á¿õ ºâèéã ÌÀÕÍ óñòãàñàí, óó÷ëàë ãóéãààã¿é. Äàðàà íü àðä ò¿ìíèé á¿òýýí áîñãîñîí á¿õíèéã ÌÀÕÍ-û ò¿¿õ áîëãîæ, ãàâüÿàã íü ººðòºº íààñàí, îãò è÷ýýã¿é. Òà áèäíèé ºâºº, ºíäºð ºâãèéã áóóäàæ àë÷èõààä îäîî

áîëòîë óó÷ëàë ã¿éõã¿é ë áàéíà.

Õàðèí àðä÷èëàã÷èä òºðèéã áàéãóóëàõ, “òºðèéã àæëûã íü çºâ õèéëãýõèéí” òóëä õýðýëääýã. Ýíý õýð¿¿ëèéã “ø¿¿ìæëýë” ãýäýã. Õýðýëäýæ, õýëýëöñýýð íýã çºâøèëä õ¿ð÷ øèéäâýð ãàðãàíà. Ýíý á¿õýí õóóëèéí õ¿ðýýíä ýðãýëäýõ ¸ñòîé.

Õýð¿¿ë÷ àðä÷èëëûíõàí çàñãèéí ãàçðûã àæëàà õèéõã¿é áîë îãöðóóë÷èõíà. ¯¿íèéã “õàðèóöëàãà òîîöîõ” ãýäýã. Òèéì ÷ ó÷ðààñ 1998 îíä áóðóó þì õèéãýýä áàéãàà çàñãèéí ãàçàðòàé õàðèóöëàãà òîîöîæ, îãöðóóëñàí íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí æèðèéí ë ¿çýãäýë þì. Þì õèéõã¿é áàéãàà õ¿íèéã òºðèéí ýðõýýñ áóóëãàõ íü ç¿éòýé ãýäýã äýýð õýí á¿õýí ñàíàë íèéëýõ áèç ýý.

Èéì áàéäëààð “òºðèéã ø¿¿ìæëýõ”, “òºðòýé õàðèóöëàãà òîîöîõ” íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí ìºí ÷àíàð þì. Ìóó ¿ãýýð õýëáýë, èðãýí íü Äàðãûí õèéæ áàéãàà àæèë çºâ ýñýõèéã õÿíàõäàà “ººíòºã÷”, “ýñýðã¿¿”, “õýð¿¿ë÷” áàéõ õýðýãòýé áîëîõ áºãººä òýðõ¿¿ ººíòºã÷, ýñýðã¿¿, õýð¿¿ë÷ çàí àâèð íü àðä÷èëëûí ¿íäýñ þì.

Ãýòýë õýí àðä÷èëàã÷äûí æèðèéí õýð¿¿ëèéã ø¿¿ìæëýëèéã “àíàðõèçì” áîëãîí ç¿õýæ, õýí ìóó õ¿íèéã òºðèéí ýðõýýñ áóóëãàñíûã “òºðèéí õÿìðàë” õýìýýí ¿çýæ áàéíà âý? Õýí “ø¿¿ìæëýë”-ýýñ àéæ, õýí “òºðèéí ýðõýýñ áóóõã¿é áàéõ”-ûã õ¿ñíý âý?

Àðä÷èëàë áà äàðàíãóéëàë

Àðä÷èëàë ãýæ þó áîëîõ, àíàðõèçìààñ õýðõýí ÿëãàðàõûã áèä äýýð ¿çëýý. Àðä÷èëëûí òîãòîëöîîíä Åðºíõèé ñàéä íü “ø¿¿ìæëýë”-ýýñ àéäàãã¿é, õýðýëäâýë õýðýëä÷èõäýã, ººðèé㺺 ìàãòóóëäàãã¿é, “õàðèóöëàãà òîîöîõ”-ä íü çàñãèéí ýðõýýñ ÷àðãóóöàëäàæ çóóðàëäàëã¿é øóäàðãààð îãöîð÷ ÷àääàã þì. Á¿ð øààðäëàãàòàé áîë ãýìò õýðýã õèéñýí íýãíèéãýý õ¿ëýýí çºâøººð÷, øîðîíä õèéõ ÷ çîðèãòîé, øóäàðãà áàéõ ¸ñòîé.

“Þì õèéæ áàéãàà õ¿í àëäàà ãàðãàæ ë òààðíà” ãýäýã. Òèéìýýñ èõ ë ø¿¿ìæë¿¿ëæ áàéâàë òýð õ¿í àæëàà èõ ë ñàéí õèéæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Àëäàà õèéìýãö õàæóóãààñ íü “ø¿¿ìæèëæ”, “ñàíóóëæ” çàñ÷ ºãäºã áàéõ íü ç¿é. Ãýòýë íºãººõ íü ÷ ø¿¿ìæëýëèéí ýñðýã ÿìàð íýã òàéëáàð òàâèõ áºãººä èéì ìàÿãààð ýöýñ òºãñãºëã¿é õýð¿¿ë ýõýëíý. Òèéìýýñ òà àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàðíà ãýäýã áîë ºäºð òóòàì ó÷èð íü îëäîõã¿é õýð¿¿ëèéí äîòîð àìüäàðíà, õýðýâ òà ººðºº õ¿ñâýë òýð õýð¿¿ëä íü îðëöîõ áóþó îðîëöîõã¿é ÷ áàéæ áîëíî ãýñýí ¿ã þì. Òºðèéã äîòðîîñ íü “ñºðºã õ¿÷èí” ø¿¿ìæèëæ, ãàäíààñ íü “õýâëýë ìýäýýëýë”-èéíõýí ø¿¿ìæèëäýã. Ãýâ÷ ýíý õýð¿¿ë íü ÿâààíäàà íàìæèæ, õýëýëöýýð áîëîí ñ¿¿ëäýý çºâøèëä õ¿ðãýäýã. Èéì ç¿äýðãýýòýé õýð¿¿ëèéí ¿ð áîëîí ãàðñàí çºâøèë áîë “á¿ãäýýðýý õýëýëöñýí” ìàãàä “áóðóóã¿é” øèéäâýð áàéõ.

1996-2000 îíû õîîðîíä á¿õ þì èíãýæ ë ÿâàãäñàí. Ýâñëèéí çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðèéã äýìæñýí ïàðëàìåíòûí ñàíàë äîòîð ÌÀÕÍ-ûí ñàíàë ÷ çºí人 ë áàéäàã áàéñàí. Èéì õýð¿¿ë àñóóäàë á¿ð äýýð ¿¿ñäýã áºãººä ýöýñòýý çºâøèëä õ¿ðýýä ë øèéäâýð ãàðãàäàã áàéëàà.

Õàðèí äàðàíãóéëàã÷ “ø¿¿ìæë¿¿ëýõ”-èéã õ¿ñäýãã¿é. Õýí íýã íü ò¿¿íèéã ø¿¿ìæëýâýë “óëñûí íóóö çàäðóóëñàí”, “ã¿òãýí äîðîìæèëñîí” õýðýãò îðíî. Äîòðîî áàéãàà ñºðºã õ¿÷íèéã çîäíî, äàðàìòàëíà, áàðèâ÷ëàíà. Ãàäíàà áàéãàà õýâëýë ìýäýýëëèéíõíèéã ìºðäºíº, õàâ÷èíà, øîðîíä õèéíý.

ßàãààä ãýâýë Äàðàíãóéëàã÷ ìàãòóóëàõ äóðòàé. Òèéìýýñ äàðàíãóé íèéãýìä àìüäàðíà ãýäýã áîë ºäºð áîëãîí óäèðäàã÷èéã ìàãòàí äóóëñàí, àìüäðàë ñàéõàí áàéãàà òóõàé ÿðüñàí îð÷èíä àìüäàðíà, àÿã¿é áîë òàíûã ÷ ãýñýí Äàðãûã ìàãò ãýæ àëáàäíà ãýñýí ¿ã þì. Ò¿¿íèéã ø¿¿ìæèëäýã øóäàðãà õ¿í õàæóóä íü áàéõ ãàçàðã¿é áîëæ, ààæìààð äàíäàà ìàãòàæ áàéäàã çóéð áÿëäóó÷ààð Äàðàíãóéëàã÷ õ¿ðýýë¿¿ëíý. Èíãýýä “Äàðãà”-ûã òîéðñîí íààäàì öýíãýýí, íàðãèà õºã溺í èõýñ÷ àæëàà õèéõýý áîëüæ Äàðãà äîòðîîñîî èëæèðäýã.

Äàðãà ø¿¿ìæëýëýýñ ãàäíà “õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ”-èéã õ¿ñäýãã¿é. Äàíäàà çàñãèéí ýðõýíä áàéõûã õ¿ñäýã. Çàñãèéí ýðõýä ¿ëäýõèéí òóëä õàìãèéí áóëàé óâàéã¿é çàí ãàðãàíà. Àðä÷èëñàí ñîíãóóëèéã áóðóó, àðä ò¿ìíèéã áóðóó ñîíãîëò õèéëýý, äàõèæ ñîíãóóëü ÿâóóëíà ãýæ àðä ò¿ìíèéã çàãíàíà. Öýðýã, öàãäààãèéí õ¿÷ýýð õ¿ì¿¿ñèéã çîäîæ ñîíãóóëü ÿâóóëíà, ººðèéíõºº òàëûí õ¿íèéã õ¿÷ýýð òóëãàæ ñîíãóóëíà. Çîäóóëñàí õ¿ì¿¿ñ íü äàíäàà “õýð¿¿ë÷”, “ø¿¿ìæëýã÷èä” (ººðººð õýëáýë àðä÷èëàã÷èä). Äàðàà íü ¿¿íèéãýý “ñàéõàí ñîíãóóëü áîëëîî” ãýíý. Äàðãûí ñýòãýëä íèéöýæ áàéãàà òóë äàðãàä ë ñàéõàí ñîíãóóëü áàéæ òààðíà.

Äàðàíãóéëàë áà òîãòâîðòîé òºð

Àëèâàà äàðàíãóé òºð ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí íýðèéí ºìíººñ òºðèéã ýýëæã¿é áàðüäàã ãýäýã. Ìàíàéä Äàðãà íàð òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàäãàëàõûí òóëä ýýëæã¿é òºð áàðèõ ãýæ ç¿òãýæ áàéíà.

Òºðèéí òýðã¿¿í íü ýýëæ õàëààã¿é áàéäàã èõýíõè òºðèéã òîãòâîðòîé áóñ õàðèí äàðàíãóé òºð ãýäýã. Æèøýý íü, Ñàääàì Õóñåéíû Èðàê, Ôèäåëü Êàñòðîãèéí Êóáà, Êèì ×åí Èðèéí Óìàðä ñîëîíãîñ áàéíà. Èéìýýñ õýí óäààí òºð áàðüñíààð íü òîãòâîðòîé òºðèéã õýìæäýãã¿é. Äàðàíãóéëàã÷ ë òºðèéã óäààí õóãàöààíä ãàíöààðàà áàðüäàã áºãººä “öàñò óóëûí öàãààí àðñëàí öàã íü áîëîõîîð øîðãîîëæèíä áàðèãäàíà” ãýã÷ýýð Äàðãà íàñ áàðæ, áóóäóóëæ, áóþó çóóðäààð ¿õìýãö óëñ îðîíä èðãýíèé äàéí äýãääýã. Èéìýýñ äàðàíãóé òºð áîë Äàðãà ¿õñíèé äàðàà õàìãèéí òîãòâîðã¿é òºð áîëäîã. Áèä èéì æèøýýã Þãîñëàâ, Èðàê, Àôãàíèñòàíä õàðæ áàéíà.

Ãýòýë òºðèéí òýðã¿¿í íü ýýëæëýí ñîëèãäîæ áàéäàã òºðèéí èõýíõèéã íü àíàðõè òºð ãýäýãã¿é, õàðèí òîãòâîðòîé òºð ãýäýã. Æèøýý íü: ÀÍÓ, Ôðàíö, Ãåðìàí, Àíãëè ãýýä ë, ßïîí áîë á¿ð çàðèìäàà æèë áîëãîí íýã çàñãèéí ãàçàð îãöðóóëæ, ººð íýãèéã áàéãóóëäàã áîëîâ÷ òîãòâîðòîé òºðèéí òîîíä ç¿é ¸ñîîð îðäîã. Òîãòâîðòîé òºð ãýäýã íü õýäýí çàñãèéí ãàçàð ÿàæ ÷ ñîëèãäîæ áàéñàí áàéæ ë áàéäàã òºðèéã õýëíý. Õýðâýý òèéìã¿é ñýí áîë ºäèéä äýýð äóðäñàí óëñóóä ãàçðûí çóðãààñ àëãà áîëñîí áàéõ ñàí. Ãýòýë òýãñýíã¿é, õàðèí ÷ õàìãèéí èõ õºãæèë äýâøèëä õ¿ðñýí ¿íäýñòýí áîëîîä áàéíà. Ýíý íü íýã õ¿íèéã çàñãèéí ýðõýä óäààí áàéëãàñíààñ íýëýýä õýäèéã òîãòìîë ñîëèîä áàéâàë èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ þì ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Èéíõ¿¿ òîãòìîë ñîëèäîã òºðèéã ë àðä÷èëñàí òîãòâîðòîé òºð ãýäýã.

Ýíäýýñ õàðâàë, Äàðãà ãàíöààðàà òºðèéã óäààí áàðèàä áàéâàë äàðàíãóé òºð ãýäýã, õàðèí äàðãûã ñîëèîä áàéõàä òºð íü ¿ëäýýä áàéâàë ò¿¿íèéã òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áàéíà.

1998 îíä ãóðâàí ÷ çàñãèéí ãàçàð ñîëèõîä Ìîíãîë òºð áàéæ ë áàéñàí. Ãýòýë ºíººäºð ãàíö åðºíõèé ñàéäûã îãöðóóëàõààð Ìîíãîë òºð ¿ã¿é áîë÷èõ þì ãýæ áàéíà. Ýíäýýñ ¿çâýë 1996-2000 îíä Ìîíãîë òºð òîãòâîðòîé áàéñàí áºãººä 2000-2004 îíä òîãòâîðã¿é áîë÷èõñîí àæýý.

Íýã õ¿í á¿õíèéã ãàíöààðàà øèéääýã áîë òýð òîãòâîðòîé òºð ìºí ãýæ Äàðãà àéëäñàí. Äàðãà íàì, ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçðûã á¿ãäèéã íü ãàíöààðàà çàõèð÷ òºðèéã õÿìðàëààñ ãàðãàæ òîãòâîðòîé òºðèéã áàéãóóëñàí ãýäýã. Ãýòýë á¿õ þì, á¿ð òàíû àìüäðàë õ¿ðòýë òýðòýý õîë òºðèéí äýýð ñóóãàà íàìàéã òàíèõã¿é íýã õ¿íýýñ õàðààò áîë÷èõâîë ¿¿íèéã òîãòâîðòîé òºð ãýõ ¿¿, äàðàíãóé òºð ãýõ ¿¿? Õýðâýý òýð õ¿í ãýíýò äóð çîðãîîðîî àâèðëàâàë õýí äýðãýä íü õàçààðëàõ âý?

Õàðèí ÷ òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áîë òýð ýðõ ìýäëèéã íü õýñýã áóñàã õ¿ì¿¿ñò õóâààæ ºãººä íýã íü çîðãîîðîî ààøëàõ ãýõýýð íºãºº íü ãàöààæ áîëèóëäàã òºðèéã õýëäýã. 1998 îíä Çàñãèéí ãàçàð äóðààðàà àâèðëàõààð íü Ïàðëàìåíò ãàöààñàí, Ïàðëàìåíò äóðààðàà àâèðëàõààð Åðºíõèéëºã÷ áîëèóëñàí, Åðºíõèéëºã÷ äóðààðàà àâèðëàõàä íºãºº õî¸ð íü íèéëæ çîãñîîäîã áàéñàí íü ¿íýíäýý òºð õÿìàð÷ áàéãàà áèø, òýíöâýðòýé çºâ áàéãàà íü òýð áàéëàà. Õàðèí èéì òýíöâýðòýé òºðèéã ë òîãòâîðòîé òºð ãýäýã áàéíà. Ýíý íü ÷ ìàíàé ¿íäñýí õóóëèéí “ýðõ ìýäýë õóâààðüëàõ çàð÷èì” ãýõ òîì íýðèéí ýíãèéí óòãà þì.

Ààâûã àðõè óóõàä ýýæ çàãíàæ áîëèóëäàã, ýýæèéã ìºí㺠¿ðýõýä íü ààâ çîãñîîäîã, àëü àëü íü æààõàí õýðýëäýýä ë äàðàà íü ó÷ðàà îëäîã. Åð íü àìüäðàë äýýð ÷ ãýñýí àéë ãýðèéí àâãàé íºõðèéí õàðüöàà õýð¿¿ë-õýëöýë-çºâøèë (ñýòãýëèéí õººð뺺ñ óõàìñàðò ¿éëäýë ð¿¿) ãýñýí øóãàìàí äýýð ë øèéäýãääýã. Ïàðëàìåíò, çàñãèéí ãàçàð, íàìóóäûí õ¿ðýýíä ÷ õýð¿¿ë-õýëöýë-çºâøèë ãýñýí ýíý ë øóãàì äýýð òýíöýæ øèéäýãäýæ áàéõ íü ººðºº àðä÷èëàë þì.

Ýðãýö¿¿ëáýë

Ýíý á¿õíýýñ ýðãýö¿¿ëáýë, òýíöâýðòýé òîãòâîðòîé àðä÷èëñàí òºð ìàíàé óëñàä æèíõýíý óòãààðàà ãàãöõ¿¿ 1996-2000 îíû õîîðîíä ë îðøèæ áàéæýý.

Õàðèí 2000-2004 îíû õîîðîíä äàðàíãóé, òîãòâîðã¿é àðä÷èëñàí áóñ Äàðãà òºð îðøèæ áàéñàí þì.

Àðä ò¿ìýí ä¿ëèé ä¿ìáý îðãèîä íýã õ¿íèéã ìàãòàí äóóëààä áàéõûã õ¿ññýíã¿é. Òýä õýð¿¿ë øóóãèàíòàé, ÷èõ àìðàõã¿é ÷ ãýñýí àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ “¿íäýñíèé óäèðäàã÷èéí îí÷ ìýðãýí øèéäâýð”-èéã äàãàí áàÿñàõã¿é, áèå áèåäýý õÿíàëòòàé òýíöâýðòýé òºðèéã ýðýëõèéëæ áàéíà.

Ýíý æèë àðä ò¿ìýí øèíý ñîíãîëò õèéëýý. Äàðãà ñàíäàë øèðýýíýýñýý ¿õýí õàòàí çóóðàëäààä àðä ò¿ìíèéãýý çàãíàæ ç¿õýýä ë ñóóíà. Õàðèí àðä ò¿ìýí ìààíü àðä÷èëñàí ñîíãîëò õèéñýí.

Õýð¿¿ë ýõýëæ áàéíà. Ýíý áîë Ìîíãîëä àðä÷èëëûí óðü äàõèí èðæ áàéãààãèéí øèíæ þì. Ãýõäýý õýð¿¿ëýý õóóëèéí äîòîð øèéäâýðëýæ áàéâàë ýíý áîë æèíõýíý àðä÷èëàë ìºí.